Mười hai nhà trong chiêm tinh và mười hai cung Tử Vi: giống ở hình, khác ở gốc

Mười hai nhà trong chiêm tinh là mười hai phần bầu trời chia theo đường chân trời nơi bạn sinh, bắt đầu từ cung Mọc; mỗi nhà ứng với một mảng đời như bản thân, tiền bạc, hôn nhân, sự nghiệp. Nhìn thì giống mười hai cung Tử Vi, nhưng gốc khác: nhà tính từ bầu trời thật, cung Tử Vi tính từ tháng và giờ âm lịch. Ngay trong chiêm tinh, các hệ chia nhà khác nhau còn xếp cùng một hành tinh vào hai nhà khác nhau.

Nhà và cung hoàng đạo: hai vòng chồng lên nhau

Người mới học hay lẫn "cung" với "nhà". Cung hoàng đạo là vòng cố định theo Mặt Trời: Bạch Dương bắt đầu ở xuân phân, ai sinh năm nào cũng vậy. Nhà là vòng quay theo chân trời của từng người: nhà 1 bắt đầu ở điểm đang mọc phía đông, nhà 10 quanh điểm cao nhất trên trời, nhà 7 ở điểm đang lặn, nhà 4 ở dưới chân.

Cung cho biết một thiên thể "biểu hiện theo kiểu nào", nhà cho biết nó "hoạt động ở mảng đời nào". Mặt Trời ở Bọ Cạp nhà 10 và Mặt Trời ở Bọ Cạp nhà 4 cùng cung, khác nhà, và người đọc chiêm tinh sẽ luận khác nhau. Vì nhà tính từ chân trời, không có giờ và nơi sinh thì không có nhà; bài cung Mọc giải thích vì sao điểm khởi này đổi theo từng phút.

Mười hai nhà chủ về những gì

Bốn nhà góc (1, 4, 7, 10) bắt đầu ở bốn điểm mọc, thiên đáy, lặn, thiên đỉnh, được coi là mạnh nhất; nhà "giáng" (3, 6, 9, 12) yếu nhất. Nghĩa của nhà cũng đổi theo thời: chiêm tinh Hy Lạp gọi nhà 6 và 12 là chỗ "xấu", chiêm tinh tâm lý thế kỷ 20 đọc lại thành công việc và đời sống nội tâm.

Đặt cạnh mười hai cung Tử Vi: cùng chiều đếm, khác nghĩa

Bài mười hai cung Tử Vi xếp các cung theo chiều nghịch của địa chi: Mệnh, Huynh Đệ, Phu Thê, Tử Tức… Nhà chiêm tinh đánh số theo chiều tăng của hoàng đạo, mà trên vòng mười hai chi, chiều ấy cũng là chiều chi giảm (Bạch Dương ứng Tuất, Kim Ngưu ứng Dậu…; xem bài cung hoàng đạo và con giáp). Nói cách khác, nếu đặt hai vòng lên cùng một la bàn mười hai chi, nhà thứ n và cung Tử Vi thứ n nằm cùng một chỗ. Đây là chỗ "giống ở hình". So nghĩa thì khác hẳn:

Chỉ hai vị trí trùng cả chỗ lẫn nghĩa: vị trí 1 (Mệnh, bản thân) và vị trí 6 (Tật Ách, sức khỏe). Vị trí 7 trùng một nửa: cả hai hệ coi ô đối diện Mệnh là "người và việc bên ngoài", nhưng chiêm tinh dồn nó vào hôn nhân, còn Tử Vi để hôn nhân ở cung thứ ba và dành ô đối diện cho đi xa, ra ngoài.

Tam giác cũng đáng xem. Tử Vi coi Mệnh – Tài Bạch – Quan Lộc là tam hợp quan trọng nhất: bản thân, tiền, nghề nằm ở các vị trí 1, 5, 9. Chiêm tinh cũng có tam giác 1 – 5 – 9, nhưng đó là bản thân, con cái, học cao; còn tiền, việc, nghề của chiêm tinh nằm ở tam giác 2 – 6 – 10. Hai hệ cùng đặt "của cải và công việc" trong một tam giác, chỉ là hai tam giác khác nhau. Không thể đổi qua lại bằng cách đếm ô.

Các hệ chia nhà: cùng một người, hai đáp số

Có nhiều cách chia nhà, chia thành ba họ chính:

Chúng tôi tính thử cho một người giả định sinh 6 giờ 45 ngày 20/11/1992 ở Hà Nội. Cung Mọc ở 4,8° Nhân Mã. Vị trí thiên thể tính bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine, đỉnh nhà Placidus tính theo công thức chuẩn:

Ba trong bảy thiên thể đổi nhà tuỳ hệ. Sao Thủy là ví dụ rõ: nó nằm sát trên đường chân trời, vừa mọc trước cung Mọc 2,3°. Theo Placidus và nhà đều, nó ở nhà 12, "chuyện khuất"; theo nguyên cung, vì cùng cung Nhân Mã với điểm mọc nên nó ở nhà 1, "bản thân". Hai người đọc chiêm tinh dùng hai hệ sẽ luận Sao Thủy của người này theo hai hướng khác nhau, và không ai tính sai.

Thử kiểm bằng mắt: 6 giờ 45 sáng tháng 11 ở Hà Nội, Mặt Trời vừa ló khỏi chân trời. Trên bản đồ, Mặt Trời nằm ở nhà 12, ngay trên điểm mọc. Khớp.

Với lá số Tử Vi cùng giờ sinh, người này là tuổi Nhâm Thân, sinh giờ Mão, Mệnh ở Thân. Cung Mọc Nhân Mã quy ra chi là Dần, nằm đúng đối diện cung Mệnh Tử Vi; bài cung Mọc đã giải thích vì sao sinh quanh tháng Mười âm lịch thì hai điểm này xa nhau nhất.

Vĩ độ càng cao, nhà càng méo

Với Placidus, độ rộng các nhà phụ thuộc vĩ độ nơi sinh. Cùng khoảnh khắc trên, chúng tôi tính lại cho một điểm cùng kinh độ nhưng ở vĩ độ 51,5° Bắc:

Ở Việt Nam, gần xích đạo, nhà Placidus khá đều, chỉ lệch vài độ quanh 30°. Ở châu Âu có nhà rộng gấp đôi nhà khác. Lên quá vòng cực, Placidus không tính được vì có điểm hoàng đạo không bao giờ mọc hay lặn. Đây là lý do một số nhà chiêm tinh quay về hệ nguyên cung: đơn giản, cổ, và không vỡ ở vĩ độ nào.

Với người Việt, hệ quả thực tế là: các hệ chia nhà cho kết quả gần nhau hơn so với người châu Âu, nhưng vẫn khác ở những thiên thể nằm sát ranh giới, như Sao Thủy và Mặt Trăng của ví dụ trên.

Tử Vi cũng có "chuyện chia nhà" của riêng nó

Tử Vi không có vấn đề vĩ độ, vì mười hai cung là mười hai ô đều nhau trên địa bàn, chỉ phụ thuộc tháng và giờ âm lịch. Nhưng Tử Vi có chỗ tương tự: các phái bất đồng về ranh giới giờ. Người sinh 23 giờ 30 được tính sang ngày hôm sau hay giữ ngày cũ là chuyện các phái tranh luận (bài giờ Tý đêm, giờ Tý sớm), và người sinh sát ranh giới giờ chi thì cả mười hai cung trượt một ô. Giống như Sao Thủy ở trên, lá số không sai, chỉ là quy ước khác.

Sách cổ nói gì

Đại ý, các sách chiêm tinh Hy Lạp như của Vettius Valens tính mười hai "vị trí" từ cung đang mọc, cung mọc là vị trí thứ nhất, và gán cho từng vị trí các việc như sinh kế, anh em, cha mẹ, con cái, bệnh tật, hôn nhân, mất mát và thừa kế, đi xa, hành động, bạn bè, kẻ thù. — Vettius Valens, Anthologia (qua bản dịch)

Bình: thứ tự nghĩa của mười hai nhà hôm nay gần như giữ nguyên từ thời ấy. Điều đáng chú ý là chiêm tinh Hy Lạp ban đầu dùng nguyên cung; các hệ chia không đều như Placidus là kỹ thuật của các thế kỷ sau.

Đại ý, Firmicus Maternus trong Mathesis mô tả mười hai vị trí với tên gọi và nghĩa tương tự, gọi nhà 6 là chỗ của "bệnh tật" và nhà 12 là chỗ của "kẻ thù". — Firmicus Maternus, Mathesis (qua bản dịch)

Bình: cách gọi ấy nay đã được làm mềm. Người đọc chiêm tinh hiện đại hiếm khi nói "nhà kẻ thù"; tương tự, người học Tử Vi ngày nay đọc cung Tật Ách là "thể chất theo quan niệm cổ" chứ không phải bản án bệnh.

Đại ý, Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư an Mệnh theo tháng và giờ, rồi xếp mười một cung còn lại theo một thứ tự cố định quanh địa bàn. — Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư (đại ý)

Đọc cho đúng mức

Đỉnh nhà và việc thiên thể nằm nhà nào là phép tính: cùng một hệ chia nhà, ai tính đúng cũng ra như nhau. Chọn hệ nào là quy ước, không có hệ "đúng" theo nghĩa thiên văn. Còn việc nhà 7 nói về hôn nhân, nhà 10 nói về sự nghiệp là diễn giải truyền thống, chưa có nghiên cứu có đối chứng xác nhận.

So với Tử Vi, chỗ giống của hai vòng mười hai là giống ở khung: cùng mười hai phần, cùng đếm một chiều, cùng coi ô đối diện ô đầu là "bên ngoài". Chỗ khác là gốc dữ liệu và nghĩa từng ô. Đem nghĩa nhà chiêm tinh áp lên cung Tử Vi ở cùng vị trí, hay ngược lại, là trộn hai hệ.

Việc nên làm

1. Khi xem bản đồ sao, tìm xem trang đó chia nhà theo hệ nào; thường ghi ở góc bản đồ.
2. Với thiên thể nằm cách đỉnh nhà dưới 3°, đọc thử theo cả hai hệ và coi phần ấy là chưa chắc.
3. Không có giờ sinh chính xác thì bỏ hẳn lớp nhà; chỉ đọc cung và góc chiếu.
4. Không đổi nhà chiêm tinh sang cung Tử Vi bằng cách đếm ô; dùng bảng nghĩa ở trên để biết hai hệ nói về cùng một mảng đời ở đâu.
5. Muốn xem phía phương Đông, lập lá số Tử Vi và đọc mười hai cung theo cách của Tử Vi.

Nguồn tham khảo

• Vettius Valens — Anthologia, phần các vị trí tính từ điểm mọc (qua bản dịch, đại ý)
• Firmicus Maternus — Mathesis, phần mười hai vị trí (qua bản dịch, đại ý)
• Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư — phép an mười hai cung (đại ý)
• Vị trí thiên thể tính bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine; đỉnh nhà Placidus tính theo công thức chia bán cung ngày đêm; lá số Tử Vi lập bằng bộ máy aihuyenhoc.com