Ptolemy và Tetrabiblos: một người viết cả sách thiên văn lẫn sách chiêm tinh, và cuốn "bốn quyển" đứng vững 1.500 năm

Tetrabiblos, nghĩa là "bốn quyển", là sách chiêm tinh của Claudius Ptolemy, nhà thiên văn sống ở Alexandria thế kỷ thứ hai. Cùng tác giả viết Almagest, bộ thiên văn học chuẩn mực của phương Tây và thế giới Hồi giáo hơn một nghìn năm. Tetrabiblos vì thế trở thành sách nền của chiêm tinh phương Tây, giữ vị trí ấy tới tận thế kỷ 17.

Bài này đặt hai cuốn sách của cùng một người cạnh nhau: một cuốn để tính, một cuốn để đọc. Rồi so vai "sách gốc" của Tetrabiblos với vai của Trần Đoàn và Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư ở phương Đông, nơi mối quan hệ giữa người tính lịch và người đoán số khác hẳn.

Ptolemy là ai

Gần như mọi điều ta biết về Ptolemy đến từ chính sách của ông. Ông sống và làm việc ở Alexandria, Ai Cập thuộc La Mã, khoảng giữa thế kỷ thứ hai; các quan sát ông ghi trong Almagest rơi vào khoảng năm 127 đến 141. Ông viết bằng tiếng Hy Lạp.

Ông để lại một bộ trước tác hiếm có về độ rộng:

Đặt Tetrabiblos vào danh sách này, ta thấy với Ptolemy chiêm tinh không phải một nghề bên lề. Nó là một nhánh của cùng một dự án: hiểu trời và hiểu ảnh hưởng của trời lên mặt đất.

Hai loại dự đoán: lời mở đầu quan trọng nhất của Tetrabiblos

Chương mở đầu Tetrabiblos là đoạn được trích nhiều nhất, vì nó cho thấy chính tác giả xếp chiêm tinh ở đâu. Đại ý, Ptolemy nói có hai cách dự đoán bằng thiên văn:

1. Cách thứ nhất biết trước chuyển động và vị trí của Mặt Trời, Mặt Trăng, các sao. Đó là việc của Almagest, và ông coi nó chắc chắn, tự nó vững.
2. Cách thứ hai dùng các vị trí ấy để xét những thay đổi chúng gây ra trên mặt đất. Ông thừa nhận cách này kém chắc hơn.

Rồi ông bênh vực cách thứ hai bằng hai lập luận:

• Ảnh hưởng vật lý là có thật. Mặt Trời làm nóng, đổi mùa; Mặt Trăng gắn với thuỷ triều; người đi biển, nông dân, chăn nuôi đều dựa vào trời để làm việc. Nếu trời ảnh hưởng tới mùa màng, sao lại không ảnh hưởng tới người?
• Sai không có nghĩa là vô dụng. Ông so với nghề thầy thuốc và nghề đi biển: cũng hay sai, cũng phải đoán trên dữ kiện chưa đủ, nhưng không ai vì thế mà bỏ.

Đoạn này đáng đọc kỹ vì hai lý do. Nó cho thấy ngay từ thế kỷ thứ hai, người viết sách nền của chiêm tinh đã phân biệt rõ phần tính được với phần đoán. Và nó cho thấy lập luận chính của ông là lập luận vật lý: chiêm tinh như một môn khoa học tự nhiên về ảnh hưởng của trời, chứ không phải thần khải. Lập luận ấy về sau sụp khi vật lý hiện đại cho thấy lực hấp dẫn và bức xạ của các hành tinh lên một đứa trẻ lúc sinh nhỏ không đáng kể, nhưng thái độ "nói rõ chỗ chắc, chỗ không chắc" thì vẫn là chuẩn mực tốt.

Bốn quyển nói gì

Vài điểm Ptolemy để lại mà chiêm tinh hôm nay vẫn dùng:

• Cung tính từ Xuân phân, không theo chòm sao. Ptolemy biết các định tinh trôi so với điểm Xuân phân (ông đo được tuế sai, dù chậm hơn thực tế), và vẫn chọn định cung theo mùa (bài vì sao cung hoàng đạo lệch chòm sao).
• Diệu làm chủ cung theo sơ đồ đối xứng quanh Sư Tử và Cự Giải.
• Các nhóm cung chí phân, vững, hai thân, gốc của ba tính chất hôm nay (bài ba tính chất cung hoàng đạo).
• Bảy thời kỳ đời người ứng với bảy diệu, từ Mặt Trăng ở tuổi ấu thơ tới Sao Thổ ở tuổi già.

Cũng có những thứ Ptolemy bỏ qua dù thời ông đã thịnh: phần lớn các phép tính dựa trên con số và các "điểm" tính toán phức tạp mà các nhà chiêm tinh Hy Lạp khác dùng nhiều. Ông giữ lại những gì ông giải thích được bằng lý lẽ vật lý. Tetrabiblos vì thế gọn và "tỉnh" hơn nhiều sách chiêm tinh cùng thời, và đó cũng là một lý do nó được giới học thuật tôn trọng lâu dài.

Almagest và Tetrabiblos: một người tính, cùng người ấy đọc

Điều làm Ptolemy đặc biệt không phải ở chỗ ông viết sách chiêm tinh; nhiều người khác cũng viết. Mà ở chỗ người làm ra công cụ tính vị trí sao cũng là người viết sách đọc vị trí ấy.

Hệ quả kéo dài nhiều thế kỷ:

• Muốn lập một lá số theo Tetrabiblos, phải có vị trí các diệu lúc sinh. Vị trí ấy tính bằng mô hình của Almagest, tra bằng Bảng Tiện Dụng của chính Ptolemy hay các bảng đời sau dựng trên mô hình ấy.
• Vì vậy, mỗi lần thiên văn tiến bộ (bảng của người Ả Rập, bảng Alfonso thế kỷ 13, rồi bảng của Kepler thế kỷ 17), lá số chiêm tinh cũng chính xác hơn, nhưng khung đọc vẫn là của Tetrabiblos.
• Khi chính mô hình địa tâm của Almagest bị thay bằng mô hình nhật tâm, các lập luận vật lý của Tetrabiblos mất chỗ dựa, và chiêm tinh dần bị tách khỏi khoa học hàn lâm từ thế kỷ 17.

Tetrabiblos sống được 1.500 năm vì nó dựa trên Almagest, và mất vị trí trong học thuật cũng vì Almagest bị vượt qua.

Đường đi của cuốn sách

Tetrabiblos được dịch sang tiếng Ả Rập trong thời kỳ dịch thuật lớn của Baghdad, rồi từ tiếng Ả Rập sang tiếng Latin ở Tây Ban Nha thế kỷ 12. Bản Latin được in từ cuối thế kỷ 15, và nguyên văn Hy Lạp được in vào thế kỷ 16. Suốt thời Trung cổ và Phục hưng, sách là giáo trình chiêm tinh ở các đại học châu Âu, nơi chiêm tinh còn được dạy cùng thiên văn và y học.

Một ví dụ nhỏ về sức nặng của cuốn sách: các nhà chiêm tinh muốn cải cách môn học suốt nhiều thế kỷ đều phải lập luận với Ptolemy hoặc chống Ptolemy. Ngay Kepler, khi bỏ đi phần lớn chiêm tinh truyền thống, vẫn giữ lại thuyết góc chiếu, một phần có trong Tetrabiblos, và tranh luận bằng ngôn ngữ của nó.

So với Trần Đoàn và Tử Vi: hai kiểu "sách gốc"

Phương Đông cũng có một bộ sách được coi là gốc của một môn số mệnh: Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư, theo truyền thống gắn với Trần Đoàn đời Tống. Đặt hai bên cạnh nhau thấy những khác biệt có ý nghĩa:

Điểm cuối giải thích một chuyện tưởng như nghịch lý: Tử Vi, môn "không dùng sao thật", lại không bị cuộc cách mạng thiên văn thế kỷ 17 đụng tới, trong khi chiêm tinh phương Tây, môn "dùng sao thật", bị cuốn theo. Bài Tử Vi và chiêm tinh khác nhau bàn chuyện "sao thật, sao an theo lịch" kỹ hơn; bài Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư nói về văn bản phía Đông.

Điểm thứ hai cũng đáng để người học Tử Vi suy nghĩ: Tetrabiblos cho phép ta biết ai nghĩ gì, vì nó là sách của một người. Toàn Thư thì phải tách lớp, xem câu nào của thời nào, như các nhà khảo chứng vẫn làm với sách thuật số phương Đông.

Sách cổ nói gì

Ptolemy, Tetrabiblos, quyển I, chương mở đầu, đại ý: có hai cách dự đoán bằng thiên văn; cách thứ nhất, biết chuyển động của các thiên thể, là chắc chắn; cách thứ hai, xét những thay đổi do chúng gây ra, thì kém chắc hơn, nhưng không vì thế mà nên bỏ, cũng như nghề thầy thuốc và nghề đi biển.

Bình: Trong cả kho sách chiêm tinh cổ, hiếm có câu nào thẳng thắn hơn về giới hạn của chính môn mình. Người đọc hôm nay có thể không đồng ý với kết luận "không nên bỏ", nhưng nên giữ lại cách đặt vấn đề: tách phần đo được khỏi phần diễn giải.

Ptolemy, Almagest, phần bàn tuế sai, đại ý: theo Hipparchus và theo đo đạc của chính ông, các định tinh dời theo chiều các cung chừng một độ mỗi trăm năm.

Bình: Con số ấy chậm hơn thực tế (khoảng một độ mỗi bảy mươi hai năm), nhưng nó cho thấy Ptolemy biết rõ chòm sao không đứng yên so với Xuân phân. Việc ông vẫn định cung theo mùa là một lựa chọn có ý thức, không phải sơ suất.

Đọc cho đúng mức

• Niên đại của Ptolemy suy từ các quan sát ghi trong Almagest; năm sinh, năm mất không rõ.
• Các câu Tetrabiblos ghi đại ý qua bản dịch; chia chương có thể khác nhau giữa các bản.
• Đường truyền (Ả Rập, Latin thế kỷ 12, in thế kỷ 15 – 16) ghi theo các tóm lược lịch sử phổ biến; chúng tôi không nêu tên từng bản dịch để tránh ghi sai.
• Tetrabiblos là văn bản quan trọng của lịch sử khoa học và tư tưởng. Việc nó tồn tại lâu không chứng minh rằng phép đoán của nó đúng; lập luận vật lý chính của nó đã không đứng được trước vật lý hiện đại.

Việc nên làm

1. Nếu đọc chiêm tinh, đọc chương mở đầu Tetrabiblos (có nhiều bản dịch tiếng Anh, tiếng Pháp) trước mọi sách nhập môn hiện đại.
2. Khi gặp một quy tắc chiêm tinh, thử hỏi: Ptolemy có nói thế không, hay đây là phần thêm của đời sau. Nhiều quy tắc phổ biến hôm nay không có trong Tetrabiblos.
3. Đọc tiếp bài chiêm tinh Babylon để thấy Ptolemy đứng ở giữa một truyền thống dài hơn ông nhiều.

Nguồn tham khảo

• Ptolemy — Tetrabiblos: chương mở đầu quyển I về hai loại dự đoán; nội dung bốn quyển (qua bản dịch, đại ý).
• Ptolemy — Almagest: danh mục sao, phần tuế sai theo Hipparchus (đại ý).
• Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư: để so sánh vai "sách gốc" (đại ý; xem bài riêng).