Bản đồ sao cá nhân (natal chart): gồm những gì và cần dữ liệu gì

Bản đồ sao cá nhân là hình vẽ bầu trời đúng lúc và đúng nơi bạn sinh, nhìn từ chỗ bạn đứng. Nó gồm bốn lớp: mười thiên thể, mười hai cung hoàng đạo, mười hai nhà và các góc chiếu giữa thiên thể. Để vẽ cần ba dữ kiện: ngày sinh, giờ phút sinh và nơi sinh. Thiếu giờ thì mất phần nhà và cung Mọc, giống Tử Vi mất cung Mệnh.

Ba dữ kiện, mỗi cái quyết định một phần

Mặt Trời, Sao Thủy, Sao Kim đi chậm nên ngày sinh đủ để biết chúng ở cung nào, trừ khi rơi sát ranh giới. Mặt Trăng đi nhanh nhất, chừng nửa độ mỗi giờ, đổi cung khoảng hai ngày rưỡi một lần, nên người sinh vào ngày Mặt Trăng chuyển cung cần giờ để biết cung Mặt Trăng. Còn cung Mọc thì hoàn toàn phụ thuộc giờ và nơi.

Giờ phải là giờ đồng hồ tại nơi sinh, quy đổi đúng múi giờ lúc ấy. Người sinh ở miền Nam trước năm 1975 hoặc sinh ở nước ngoài nên đọc bài giờ sinh và múi giờ Việt Nam trước khi nhập.

Lớp một: mười thiên thể

Chiêm tinh cổ điển dùng bảy thiên thể nhìn được bằng mắt: Mặt Trời, Mặt Trăng, Sao Thủy, Sao Kim, Sao Hỏa, Sao Mộc, Sao Thổ. Chiêm tinh hiện đại thêm Thiên Vương (tìm ra năm 1781), Hải Vương (1846), Diêm Vương (1930). Nhiều bản đồ còn vẽ thêm nút Mặt Trăng, tức hai điểm mà phương Đông gọi là La Hầu, Kế Đô.

Đây là chỗ khác căn bản với Tử Vi: mọi thiên thể trong bản đồ sao là vật thật, vị trí tính được bằng thiên văn đến phần nhỏ của độ. Bài mười thiên thể trong chiêm tinh kể chuyện ba hành tinh ngoài được thêm vào thế nào.

Lớp hai: mười hai cung

Mỗi thiên thể nằm trong một cung hoàng đạo, ghi bằng độ trong cung: "Mặt Trời 10° Xử Nữ" nghĩa là Mặt Trời đã đi được 10 độ trong đoạn 30 độ của cung Xử Nữ. Cung cho biết thiên thể "biểu hiện theo kiểu nào". Cách tra cung và lý do ranh giới xê dịch có ở bài mười hai cung hoàng đạo.

Lớp ba: mười hai nhà

Nhà là lớp chỉ có khi biết giờ và nơi sinh. Nhà chia bầu trời theo chân trời của bạn, không theo hoàng đạo: nhà 1 bắt đầu ở điểm đang mọc phía đông (cung Mọc), nhà 10 quanh điểm cao nhất trên trời (đỉnh trời), nhà 7 ở điểm đang lặn phía tây, nhà 4 ở dưới chân. Mỗi nhà ứng với một mảng đời: nhà 1 bản thân, nhà 2 tiền bạc của mình, nhà 7 hôn nhân và đối tác, nhà 10 sự nghiệp…

Có nhiều cách chia nhà. Cách đơn giản nhất, gọi là nhà nguyên cung, lấy trọn cung đang mọc làm nhà 1, cung kế tiếp làm nhà 2, cứ thế. Cách phổ biến ở phương Tây hiện nay chia không đều theo thời gian, nên nhà to nhà nhỏ. Hai cách có thể đặt cùng một hành tinh vào hai nhà khác nhau. Bài mười hai nhà chiêm tinh đặt các cách chia cạnh mười hai cung Tử Vi.

Lớp bốn: góc chiếu

Góc chiếu là khoảng cách góc giữa hai thiên thể, xét năm góc chính:

Góc không cần chính xác tuyệt đối; mỗi trường phái cho một khoảng sai số, thường vài độ, rộng hơn cho Mặt Trời, Mặt Trăng. Chính khoảng sai số này làm hai phần mềm có thể liệt kê số góc chiếu khác nhau cho cùng một bản đồ. Tam hợp 120° và xung 180° trùng về hình học với tam hợp, lục xung của địa chi; bài góc chiếu chiêm tinh đi kỹ chỗ trùng này.

Một bản đồ tính thật

Lấy một người giả định sinh 14 giờ 20 ngày 3/9/1995 ở TP.HCM. Chúng tôi tính vị trí các thiên thể bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine, chia nhà theo cách nguyên cung cho dễ theo dõi:

Vài góc chiếu sát nhất (sai dưới một độ): Mặt Trăng vuông Sao Thổ, Sao Thủy lục hợp Sao Mộc, Sao Hỏa vuông Thiên Vương, Sao Thổ lục hợp Hải Vương. Mặt Trời hợp Sao Kim, cách 3,6°.

Kiểm tra bằng mắt thường: 14 giờ 20 là đầu giờ chiều, Mặt Trời đã qua điểm cao nhất, đang ngả về tây. Trên bản đồ, Mặt Trời nằm ở nhà 9, ngay "sau" đỉnh trời. Bản đồ khớp với bầu trời vì nó được tính từ bầu trời.

Người đọc chiêm tinh sẽ bắt đầu từ ba điểm: Mặt Trời Xử Nữ, Mặt Trăng Nhân Mã, cung Mọc Ma Kết, rồi xét các góc chiếu sát. Phần diễn giải này thuộc về chiêm tinh; phần bảng trên thì ai tính cũng phải ra như nhau.

Đổi giờ, đổi nơi: cái gì thay đổi

Giữ nguyên ngày, thử đổi giờ và nơi sinh:

Lệch hai tiếng: cung Mọc sang cung khác, mọi thiên thể dời xuống một nhà, nhưng cung của Mặt Trời, Mặt Trăng không đổi. Đổi từ TP.HCM ra Hà Nội cùng giờ: cung Mọc lùi hơn 5 độ do khác vĩ độ và kinh độ, may là vẫn trong Ma Kết. Nếu người này sinh lúc cung Mọc sát ranh giới, nơi sinh đủ quyết định cung Mọc.

Bài học thực tế: cung Mặt Trời gần như chỉ cần ngày; cung Mọc và nhà cần giờ phút và nơi sinh. Đây cũng là lý do lá số Tử Vi và bản đồ sao đều đòi giờ sinh, dù chúng dùng giờ theo hai cách khác nhau. Xem bài cung Mọc.

Vẽ thành vòng tròn: đọc hình cho đúng chiều

Phần mềm thường vẽ bản đồ thành một vòng tròn. Ba điều giúp đọc hình không bị ngược:

• Cung Mọc nằm ở bên trái, ngang với "chín giờ" trên mặt đồng hồ. Đó là phía đông.
• Nhà đánh số ngược chiều kim đồng hồ từ cung Mọc: nhà 1 ngay dưới đường chân trời bên trái, nhà 10 ở trên cùng.
• Phía trên đường ngang là bầu trời ban ngày nhìn được; phía dưới là phần trời dưới chân. Sinh ban ngày thì Mặt Trời nằm nửa trên, sinh ban đêm thì nửa dưới.

Phương Bắc, phương Nam trên bản đồ sao ngược với bản đồ địa lý: đỉnh trời (phía nam khi đứng ở Bắc bán cầu) vẽ ở trên. Đây là quy ước, không phải lỗi.

So với lá số Tử Vi

Hai hệ cùng đòi giờ sinh, cùng chia đời thành mười hai mảng, nhưng dữ liệu đến từ hai nguồn khác hẳn. Bài Tử Vi và chiêm tinh khác nhau so kỹ hơn trên cùng một người.

Sách cổ nói gì

Đại ý, Ptolemy trong Tetrabiblos coi việc xác định đúng phần hoàng đạo đang mọc lúc sinh là bước đầu của mọi phép đoán cá nhân, và thừa nhận giờ sinh người ta ghi lại thường không chính xác; ông bàn cả cách dùng ngày sóc, vọng gần nhất để điều chỉnh. — Ptolemy, Tetrabiblos, quyển III (qua bản dịch)

Bình: gần hai nghìn năm trước, người viết sách nền tảng của chiêm tinh đã lo đúng chuyện mà người hiện đại vẫn gặp: giờ sinh không chắc. Chiêm tinh cổ chưa bao giờ coi bản đồ dựng trên giờ ước chừng là đáng tin ở phần nhà và cung Mọc.

Đại ý, tuyển tập của Vettius Valens (thế kỷ 2) giữ lại hơn một trăm lá số của người thật, phần lớn khuyết danh, kèm lời luận các sự kiện đời họ. — Vettius Valens, Anthologia (qua bản dịch)

Bình: đây là kho lá số mẫu cổ nhất còn khá đầy đủ của chiêm tinh Hy Lạp. Các lá số ấy cho thấy bản đồ cá nhân thời đó đã gồm đủ thiên thể, cung, điểm mọc và nhà, tức bộ khung của bản đồ hôm nay. Lá số cá nhân sớm hơn nữa, từ Babylon, được bàn ở bài chiêm tinh Babylon.

Đọc cho đúng mức

Bảng vị trí thiên thể trong bản đồ là sự thật thiên văn; ai tính đúng cũng ra như nhau. Phần nối các vị trí ấy với tính cách, sự kiện đời người là diễn giải, và chưa được nghiên cứu có đối chứng xác nhận: trong thử nghiệm của Carlson (tạp chí Nature, 1985), các nhà chiêm tinh không ghép bản đồ với hồ sơ tính cách đúng hơn mức ngẫu nhiên.

Ngay trong chiêm tinh cũng có nhiều lựa chọn kỹ thuật cho ra kết quả khác: cách chia nhà, sai số góc chiếu, có dùng ba hành tinh ngoài hay không, dùng hoàng đạo nhiệt đới hay hoàng đạo sao như chiêm tinh Ấn Độ. Hai bản luận khác nhau cho cùng một ngày giờ chưa chắc là một bên sai, có khi chỉ là khác quy ước.

Việc nên làm

1. Tìm giờ sinh trên giấy chứng sinh của bệnh viện; giấy khai sinh thường không ghi giờ.
2. Ghi rõ nơi sinh đến cấp tỉnh, thành; với người sinh gần ranh giới cung Mọc, nơi sinh đáng kể.
3. Nếu chỉ biết giờ ước chừng, chỉ dùng phần không phụ thuộc giờ: cung của các thiên thể (trừ Mặt Trăng vào ngày nó chuyển cung) và các góc chiếu giữa thiên thể chậm.
4. Khi xem bản đồ từ hai nơi khác nhau, kiểm xem họ chia nhà theo cách nào trước khi so lời luận.
5. Muốn so với hệ phương Đông, lập thêm lá số Tử Vi cho cùng ngày giờ và xem hai hệ đặt câu hỏi khác nhau ra sao.

Nguồn tham khảo

• Ptolemy — Tetrabiblos, quyển III (qua bản dịch, đại ý)
• Vettius Valens — Anthologia, các lá số mẫu (qua bản dịch, đại ý)
• Shawn Carlson — "A double-blind test of astrology", tạp chí Nature, 1985
• Bản đồ sao ví dụ tính bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine