Mười lăm lạc mạch: những nhánh nối giữa các đường kinh

Lạc mạch là những nhánh tách ra từ đường kinh, đi ngang để nối các kinh với nhau và toả ra khắp thân. Linh Khu kể mười lăm lạc lớn: mỗi chính kinh một lạc (mười hai), thêm lạc của Nhâm mạch, lạc của Đốc mạch và đại lạc của Tỳ; mỗi lạc tách ra ở một huyệt riêng gọi là lạc huyệt.

Chữ "lạc": sợi tơ quấn trên khung cửi

Bài kinh lạc là gì đã nói lạc là nhánh ngang tách khỏi kinh, như kênh nhánh nối các kênh chính. Có một hình ảnh khác, gần với chữ hơn: khung cửi.

"Kinh" vốn là sợi dọc căng trên khung cửi; sợi ngang luồn qua gọi là "vĩ" (nên mới có chữ "kinh vĩ", "kinh tuyến"). "Lạc" thuộc bộ mịch, bộ của tơ sợi, nghĩa gốc là quấn, buộc, rồi thành nghĩa mạng lưới, như trong "liên lạc", "mạng lạc". Đặt hai chữ cạnh nhau, "kinh lạc" là sợi dọc và sợi quấn nối: những đường dọc dài, cố định, và một lưới sợi đan ngang giữ chúng thành một tấm vải.

Hình ảnh ấy giải thích vì sao gọi cả hệ là "kinh lạc" chứ không chỉ "kinh". Không có lạc, mười hai kinh chỉ là mười hai sợi chỉ song song. Có lạc, chúng thành một tấm lưới, và chỗ nào trên thân cũng có khí huyết tới.

Ba tầng của lạc

Linh Khu chia lạc theo độ lớn:

• Biệt lạc (lạc lớn): mười lăm nhánh chính, mỗi nhánh có tên huyệt nơi nó tách ra. Đây là "mười lăm lạc" của bài này.
• Tôn lạc: nhánh nhỏ tách tiếp từ lạc, chữ "tôn" là cháu, tức nhánh đời thứ ba.
• Phù lạc: những lạc nổi ở mặt da, nhìn thấy được.

Linh Khu nói rõ kinh mạch "sâu mà không thấy", còn mạch nào nổi lên thấy được thường ngày đều là lạc mạch. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những gì người xưa thấy nổi dưới da chính là tĩnh mạch nông (xem kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại). Nghĩa là trong hệ kinh lạc, lạc là phần duy nhất người xưa thật sự nhìn thấy bằng mắt.

Bảng mười lăm lạc

Đọc bảng sẽ thấy một quy luật: mười hai lạc của chính kinh đều tách ra ở cẳng tay hoặc cẳng chân, quanh cổ tay cổ chân, và đều chạy sang kinh cùng cặp biểu lý. Đó là "cây cầu ngang" thứ ba nối mỗi cặp, như đã kể ở bài sáu cặp kinh biểu lý. Ba lạc còn lại thì khác hẳn: chúng nằm ở thân (bụng trên, xương cụt, mạn sườn) và có nhiệm vụ "phủ vùng": lạc Nhâm phủ phía trước, lạc Đốc phủ phía sau, đại lạc của Tỳ phủ hai bên sườn.

Một chi tiết tên gọi: lạc huyệt của Nhâm mạch trong Linh Khu tên là Vĩ Ế, "cái đuôi che"; các sách đời sau đồng nhất nó với huyệt Cưu Vĩ, "đuôi chim cu" (xem ý nghĩa tên huyệt). Hai tên, cùng một hình ảnh mũi xương ức chìa xuống như cái đuôi.

Vì sao là mười lăm, và vì sao có sách nói mười sáu

Con số mười lăm không thống nhất ngay từ đầu. Có ba bản kê khác nhau:

Nạn Kinh giữ số mười lăm nhưng thay hai lạc Nhâm, Đốc bằng hai lạc của mạch Kiểu. Sách giáo khoa hiện nay theo Linh Khu. Còn đại lạc của Vị đến từ Tố Vấn, thiên Bình Nhân Khí Tượng Luận; nhiều nhà chú giải đời sau cộng nó vào thành "mười sáu lạc".

Đại lạc của Vị: một quan sát về nhịp đập dưới vú trái

Đoạn Tố Vấn về đại lạc của Vị rất đáng đọc (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Sách nói đại lạc của Vị tên là Hư Lý, xuyên cơ hoành, nối với Phế, ra ở dưới vú trái, nhịp đập của nó làm động cả áo, và đó là mạch của tông khí.

Ở người gầy, nhìn dưới vú trái đúng là thấy một nhịp đập nhẹ, có khi làm áo động theo. Y học hiện đại gọi đó là mỏm tim: chỗ đầu nhọn của tim chạm vào thành ngực mỗi lần co bóp. Người xưa quan sát đúng hiện tượng, ghi chép đúng vị trí, và giải thích nó bằng mô hình của họ: đây là nơi "tông khí" (khí của hơi thở và nhịp tim, tụ ở ngực) lộ ra. Thầy thuốc cổ dùng chỗ này để đánh giá tông khí mạnh hay yếu, một lối khám cũng thấy ở nền y học khác.

Đây là một ví dụ đẹp cho cách đọc sách cổ mà chúng tôi theo: quan sát thì quý, lời giải thích thì thuộc về thời của nó.

Lạc mạch trong lý luận bệnh

Linh Khu tả bệnh của mỗi lạc theo hai trạng thái, thực (đầy) và hư (thiếu), rồi nói một câu chung cho cả mười lăm lạc: lạc thực thì nổi lên thấy được, lạc hư thì chìm xuống; nhìn không thấy thì tìm ở trên dưới chỗ ấy, vì mỗi người đường kinh khác nhau, chỗ lạc tách ra cũng khác.

Câu sau rất đáng chú ý: Linh Khu thừa nhận cơ thể mỗi người khác nhau, vị trí lạc không cố định tuyệt đối. Đây là một lời dặn khiêm tốn hiếm thấy trong văn bản quy phạm.

Tố Vấn, thiên Kinh Lạc Luận, thêm một lớp nữa: màu của kinh thì ổn định, còn màu của lạc thay đổi theo mùa, theo lạnh nóng; lạnh nhiều thì lạc xanh tím, nóng nhiều thì lạc vàng đỏ. Đó là nền của phép nhìn lạc mạch trong vọng chẩn, ví dụ xem màu tĩnh mạch nhỏ ở ngón trỏ trẻ nhỏ, một phép mà sách nhi khoa đời sau phát triển thêm.

Linh Khu còn có cả một thiên riêng tên Huyết Lạc Luận bàn chuyện chích lạc mạch ra máu. Tục "chích lể" trong dân gian có họ hàng xa với lý luận này, nhưng chích da bằng dụng cụ không vô trùng là đường lây nhiễm trùng và các bệnh qua máu, nên không tự làm.

Lạc huyệt dùng làm gì trong châm cứu

Theo lý luận, lạc huyệt có hai việc:

1. Chữa bệnh của chính lạc ấy (các chứng thực, hư mà Linh Khu kể).
2. Chữa bệnh của cả hai kinh biểu lý, vì lạc là cầu nối. Đây là cơ sở của phép phối hợp nguyên huyệt với lạc huyệt.

Một số lạc huyệt nổi tiếng vì còn giữ thêm vai trò khác: Liệt Khuyết, Nội Quan, Ngoại Quan, Công Tôn đồng thời là bốn trong tám huyệt giao hội với kỳ kinh (xem kỳ kinh bát mạch). Một điểm, ba tầng nghĩa: thuộc kinh, tách lạc, thông kỳ kinh.

Sách cổ nói gì

Dịch: Mười lăm lạc này, thực thì nổi lên thấy được, hư thì chìm xuống; nhìn không thấy thì tìm ở trên dưới. Kinh của người không giống nhau, nên chỗ lạc mạch tách ra cũng khác. — Linh Khu, thiên Kinh Mạch

Dịch: Đại lạc của Vị tên là Hư Lý, xuyên qua cơ hoành, nối với Phế, ra ở dưới vú trái, nhịp đập của nó làm động áo; đó là mạch của tông khí. — Tố Vấn, thiên Bình Nhân Khí Tượng Luận

Nạn Kinh, nạn 26, đại ý: lạc có mười lăm, gồm lạc dương là lạc của Dương Kiểu, lạc âm là lạc của Âm Kiểu, và đại lạc của Tỳ, cùng mười hai lạc của mười hai kinh.

Bình: câu Linh Khu cho thấy lạc là thứ nhìn thấy, sờ thấy được, khác với kinh. Câu Tố Vấn là một quan sát lâm sàng còn nguyên giá trị mô tả. Câu Nạn Kinh nhắc rằng ngay trong thời cổ, cách đếm đã có hai trường phái.

Đọc cho đúng mức

• Lạc mạch nhìn thấy được rất có thể là tĩnh mạch nông, nhưng mười lăm biệt lạc với đường đi đầy đủ là một mô hình lý luận, không trùng với mạch máu cụ thể nào.
• Bảng vị trí là khái quát, đủ để hiểu sách, không đủ để định huyệt.
• Số lạc mười lăm hay mười sáu là chuyện cách đếm của từng sách, không có bên nào "đúng" về giải phẫu.
• Hư Lý là mỏm tim theo cách nhìn hiện đại. Thấy nhịp đập bất thường, đập mạnh, lệch chỗ, kèm khó thở, đau ngực thì đi khám tim mạch, không tự đánh giá theo sách cổ.

Việc nên làm

1. Học bảng mười lăm lạc theo cặp biểu lý: mỗi lạc huyệt "gửi" nhánh sang kinh cặp; nhớ được cặp là nhớ được hướng lạc.
2. Đọc lại câu "kinh của người không giống nhau" mỗi khi gặp một bản đồ huyệt ghi vị trí như thể không ai lệch.
3. Không chích lể, giác hơi bằng dụng cụ không vô trùng; nếu muốn dùng y học cổ truyền, đến cơ sở có giấy phép.
4. Đi khám khi có tĩnh mạch nổi to, đau, đỏ ở chân, hoặc vùng bầm tím không rõ lý do xuất hiện nhiều nơi.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu, thiên Kinh Mạch — mười lăm lạc, lạc huyệt, câu "thực tắc tất kiến" (nguyên văn); thiên Huyết Lạc Luận (nhắc tên).
• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn, thiên Bình Nhân Khí Tượng Luận — đại lạc của Vị (nguyên văn); thiên Kinh Lạc Luận — màu của lạc (đại ý).
• Nạn Kinh, nạn 26 — cách đếm mười lăm lạc khác Linh Khu (đại ý).
• Giáo trình châm cứu của các trường y dược cổ truyền — vị trí lạc huyệt.