Kinh lạc là gì: hệ thống đường đi của khí theo Hoàng Đế Nội Kinh

Kinh lạc là mạng lưới đường đi của khí huyết theo y học cổ truyền phương Đông, được mô tả trọn vẹn lần đầu trong Hoàng Đế Nội Kinh. "Kinh" là những đường chính chạy dọc cơ thể, "lạc" là các nhánh ngang nối chúng lại. Hệ này gồm 12 chính kinh, 8 kỳ kinh và nhiều nhánh nhỏ. Đến nay chưa có cấu trúc giải phẫu nào được xác nhận tương ứng với đường kinh.

Kinh và lạc: hai chữ, hai tầng

Linh Khu, nửa sau của Hoàng Đế Nội Kinh, phân biệt rất gọn: kinh mạch nằm ở trong (sâu), nhánh tách ra đi ngang là lạc, nhánh tách ra từ lạc là tôn lạc (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì").

Có thể hình dung như hệ thủy lợi đồng bằng: kinh là những con kênh chính chạy dọc, lạc là kênh nhánh nối các kênh chính, tôn lạc là rãnh nhỏ dẫn nước vào từng thửa ruộng. Chính sách cổ dùng hình ảnh sông nước: Nạn Kinh ví mười hai kinh như sông ngòi, còn kỳ kinh như hồ đầm, khi sông đầy thì tràn vào hồ (xem kỳ kinh bát mạch).

Hệ kinh lạc gồm những gì

Sách giáo khoa y học cổ truyền ngày nay tóm hệ kinh lạc theo Nội Kinh thành tám thành phần:

Phần lớn những gì người ta nghe về kinh lạc (giờ vượng, huyệt, châm cứu) chỉ thuộc hai dòng đầu. Các tầng còn lại ít được nói tới; bài kinh biệt và mười hai bì bộ đi sâu phần ấy.

Mười hai chính kinh trong một bảng

Mỗi chính kinh mang một tên ba phần: tay hay chân, một trong sáu tên âm dương, và tạng phủ mà nó thuộc. Cách đọc tên ở bài đọc tên một đường kinh.

Đường đi chi tiết, số huyệt từng kinh ở bài mười hai chính kinh; cột giờ được giải ở bài đồng hồ kinh lạc 12 canh giờ.

Một lưu ý cần đặt ngay từ đầu: "Phế", "Can", "Thận" của Đông y không trùng với lá phổi, lá gan, quả thận của giải phẫu. Chúng là những "tạng tượng", tức những nhóm chức năng được mô tả theo lối quan sát cổ. Bài "Thận" Đông y không phải quả thận giải thích kỹ.

Khí đi một vòng khép kín

Mười hai chính kinh nối đuôi nhau thành một vòng: Phế → Đại Trường → Vị → Tỳ → Tâm → Tiểu Trường → Bàng Quang → Thận → Tâm Bào → Tam Tiêu → Đởm → Can → rồi trở về Phế. Theo Linh Khu, khí doanh đi hết vòng này năm mươi lần trong một ngày đêm (bài doanh khí, vệ khí và 50 vòng).

Chiều đi của các kinh theo một quy luật đơn giản mà Linh Khu nêu thành câu:

• Ba kinh âm ở tay đi từ tạng (ngực) ra tay.
• Ba kinh dương ở tay đi từ tay lên đầu.
• Ba kinh dương ở chân đi từ đầu xuống chân.
• Ba kinh âm ở chân đi từ chân lên bụng, ngực.

Nếu đứng giơ hai tay lên trời, các kinh âm đều đi lên, các kinh dương đều đi xuống: âm khí "thăng", dương khí "giáng". Đây là một ví dụ của lối tư duy âm dương đặt vào cơ thể, xem âm dương trong Đông y.

Kinh lạc làm gì trong lý luận cổ

Theo Linh Khu, kinh mạch có ba việc chính:

1. Vận hành khí huyết, nuôi gân xương, làm trơn khớp: chức năng "nuôi".
2. Nối trong với ngoài: tạng phủ bên trong với da, cơ, các khiếu bên ngoài. Vì thế thầy thuốc xưa tin bệnh bên trong hiện ra ở những vùng riêng bên ngoài, và tác động ở bên ngoài (châm, cứu, xoa bóp) có thể ảnh hưởng vào trong.
3. Làm khung để chẩn đoán và điều trị: chọn huyệt theo đường kinh, dùng thuốc "quy kinh".

Câu nổi tiếng nhất của thiên Kinh Mạch nói kinh mạch là thứ "quyết tử sinh, xử bách bệnh, điều hư thực", tức có vị trí trung tâm trong y học cổ. Với người xưa, không hiểu kinh lạc thì không làm được thầy thuốc.

Huyệt: những điểm trên đường kinh

Trên mỗi chính kinh có một chuỗi huyệt, tức những điểm mà sách cổ cho là khí của kinh "đổ vào" gần bề mặt. Mười hai chính kinh cộng với hai kỳ kinh có huyệt riêng (Nhâm, Đốc) cho 361 tên huyệt theo chuẩn hiện hành; vì mười hai chính kinh chạy đối xứng hai bên, số điểm thật trên cơ thể gần gấp đôi. Ngoài ra còn các "kỳ huyệt" nằm ngoài đường kinh và "a thị huyệt" lấy theo chỗ đau. Tên huyệt là cả một kho chữ nghĩa: Dũng Tuyền là suối phun, Hợp Cốc là chỗ hai thung lũng gặp nhau, Thần Môn là cửa của thần. Bài huyệt vị là gì đi tiếp phần này.

Ba chỗ kinh lạc đi vào đời sống

Châm, cứu, xoa bóp. Đây là ứng dụng quen nhất: chọn huyệt trên đường kinh liên quan rồi tác động bằng kim, bằng nhiệt của ngải cứu, bằng tay. Lý luận chọn huyệt (huyệt gần chỗ đau, huyệt xa trên cùng đường kinh, huyệt theo cặp biểu lý) đều dựa trên bản đồ kinh lạc. Ở Việt Nam, đây là phần y học cổ truyền được đưa vào bệnh viện công nhiều nhất.

Thuốc "quy kinh". Bản thảo học đời sau gắn mỗi vị thuốc với một hay vài đường kinh mà nó "đi vào", như nói vị ấy quy kinh Phế, kinh Vị. Đây là cách người xưa phân loại tác dụng của thuốc theo vùng và theo tạng; nó là một lớp lý luận, không phải mô tả dược động học hiện đại.

Dưỡng sinh và khí công. Các bài tập dưỡng sinh, đạo dẫn mô tả việc "dẫn khí" theo đường kinh, nhất là theo hai mạch Nhâm, Đốc trong lối "tiểu chu thiên" của Đạo gia. Đây là chỗ trụ Y nối với trụ Sơn của site: cùng một bản đồ cơ thể, một bên dùng để chữa, một bên dùng để tu dưỡng (xem Nhâm mạch, Đốc mạch và tiểu chu thiên).

Ở cả ba chỗ, bản đồ kinh lạc là ngôn ngữ chung. Hiểu ngôn ngữ ấy giúp người đọc hiểu thầy thuốc cổ truyền đang nói gì, và cũng giúp nhận ra khi ai đó dùng nó để nói quá.

Kinh lạc có từ bao giờ: truyền thuyết và hiện vật

Theo truyền thống, Hoàng Đế cùng các bề tôi Kỳ Bá, Lôi Công hỏi đáp mà thành Nội Kinh. Đó là khung kể chuyện của sách, không phải ghi chép lịch sử; giới nghiên cứu cho rằng Nội Kinh do nhiều người soạn trong khoảng Chiến Quốc đến Tây Hán (xem Hoàng Đế Nội Kinh).

Hiện vật cho thấy: năm 1973, mộ Mã Vương Đôi số 3 (Trường Sa, mộ chôn năm 168 trước Công nguyên) cho ra những bạch thư y học, trong đó có hai bản "cứu kinh" mô tả mười một mạch, chưa phải mười hai, chưa có huyệt, chiều đi phần lớn từ tay chân hướng vào thân. Thẻ tre Trương Gia Sơn (Hồ Bắc) có bản "Mạch thư" cùng loại. Như vậy ở thời điểm ấy, hệ mạch còn đang hình thành: thiếu mạch Tâm Bào (thủ quyết âm), chưa khép thành vòng.

Đến Linh Khu, hệ đã đủ mười hai kinh, nối thành vòng, có tạng phủ, có huyệt. Từ "mười một mạch hướng tâm" sang "mười hai kinh tuần hoàn" là một bước hệ thống hoá lớn, cho thấy kinh lạc là một học thuyết được xây dựng dần qua nhiều thế hệ, không phải được "phát hiện" một lần.

Ở Việt Nam, châm cứu và kinh lạc đi cùng nền y học cổ truyền từ Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông đến các bệnh viện y học cổ truyền ngày nay (xem châm cứu ở Việt Nam).

Khoa học hiện đại nói gì

Phần này viết thẳng vì đây là chỗ nhiều trang nói quá:

• Chưa có cấu trúc giải phẫu nào được xác nhận là đường kinh. Kinh không phải mạch máu, không phải dây thần kinh, không phải mạch bạch huyết, dù có đoạn chạy gần các cấu trúc ấy.
• Đã có nhiều giả thuyết: hệ "Bonghan" do một nhà nghiên cứu Bắc Triều Tiên công bố đầu thập niên 1960 (không được nhóm khác lặp lại thành công trong nhiều năm), giả thuyết về các mặt phẳng mô liên kết giữa cơ, các đo đạc điện trở da tại huyệt. Chưa giả thuyết nào được chấp nhận rộng rãi.
• Về điều trị, các tổng quan cho thấy châm cứu có tác dụng khiêm tốn với một số chứng đau mạn tính và buồn nôn, nhưng khoảng cách giữa châm "đúng huyệt" và châm giả thường nhỏ, gợi ý rằng vị trí chính xác của đường kinh có thể không quan trọng như lý thuyết cổ nói.

Bài kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại trình bày chi tiết, có cả phần chưa biết.

Sách cổ nói gì

Dịch: Kinh mạch ở bên trong; nhánh tách ra đi ngang là lạc; nhánh tách ra từ lạc là tôn (lạc). — Linh Khu, thiên Mạch Độ

Dịch: Kinh mạch là cái dùng để định sống còn, xử trăm bệnh, điều hư thực, không thể không thông hiểu. — Linh Khu, thiên Kinh Mạch

Dịch: Ba kinh âm ở tay, từ tạng ra tay; ba kinh dương ở tay, từ tay lên đầu; ba kinh dương ở chân, từ đầu xuống chân; ba kinh âm ở chân, từ chân lên bụng. — Linh Khu, thiên Nghịch Thuận Phì Sấu

Bình: chữ "bất khả bất thông" (không thể không thông hiểu) cho thấy kinh lạc là kiến thức nền bắt buộc của thầy thuốc xưa, như giải phẫu với bác sĩ ngày nay. Đọc hôm nay, ta tôn trọng nó như một hệ mô tả tinh tế của người xưa về cơ thể, đồng thời biết rằng nó chưa được xác nhận bằng giải phẫu.

Đọc cho đúng mức

• Kinh lạc là mô hình, không phải bản đồ giải phẫu. Nó tổ chức quan sát lâm sàng của nhiều thế kỷ thành một hệ thống; giá trị của nó nằm ở đó, không nằm ở việc có "ống dẫn khí" thật.
• Các phái và các thời không hoàn toàn thống nhất. Số huyệt, đường đi một số nhánh, vị trí vài huyệt đã thay đổi qua các đời sách; Tổ chức Y tế Thế giới phải ban hành chuẩn vị trí 361 huyệt năm 2008 để thống nhất.
• Không tự châm, tự bấm huyệt để chữa bệnh. Châm ở vùng ngực, lưng có thể gây tràn khí màng phổi; dụng cụ không vô trùng gây nhiễm trùng. Châm cứu chỉ nên do người có chứng chỉ hành nghề thực hiện, và không thay cho chẩn đoán y khoa.

Việc nên làm

1. Đọc kinh lạc như đọc một phần lịch sử tư tưởng y học: bắt đầu từ bảng mười hai kinh, rồi tên gọi, rồi giờ vượng.
2. Nếu đang điều trị châm cứu, hỏi người châm về chứng chỉ hành nghề và việc dùng kim một lần; báo cho họ các bệnh đang có và thuốc đang dùng, nhất là thuốc chống đông.
3. Đi khám ngay nếu có đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, sốt cao kéo dài, đau bụng dữ dội, sụt cân không rõ lý do. Những dấu hiệu này không chờ được, và không phải việc của bấm huyệt.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu — thiên Kinh Mạch, Mạch Độ, Bản Tạng, Nghịch Thuận Phì Sấu (nguyên văn các câu trích).
• Nạn Kinh — đoạn ví kỳ kinh như hồ đầm (đại ý).
• Bạch thư Mã Vương Đôi: Túc Tý Thập Nhất Mạch Cứu Kinh, Âm Dương Thập Nhất Mạch Cứu Kinh (đại ý nội dung).
• Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương — Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008.
• Tổng quan nghiên cứu về châm cứu và kinh lạc: xem danh mục nguồn ở bài "Kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại".