Mượn tuổi làm nhà: nghi thức, cách chọn người và lý do của tục này

Mượn tuổi làm nhà là nhờ một người hợp tuổi trong năm, thường là đàn ông trong họ hàng, đứng ra làm lễ động thổ thay chủ nhà đang phạm Kim Lâu, Hoang Ốc hay Tam Tai; chủ nhà lánh đi lúc làm lễ, khi nhà xong thì làm lễ nhận lại tượng trưng rồi về ở. Tục này không liên quan gì đến giấy tờ nhà đất.

Vì sao cần mượn tuổi: ba vòng đếm hiếm khi trùng

Lịch dân gian Việt xét tuổi làm nhà bằng ba phép, mỗi phép một vòng: Kim Lâu theo tuổi mụ chia 9, Hoang Ốc theo sáu cung đếm trên tuổi mụ, Tam Tai theo con giáp năm sinh, vòng 12 năm. Ba nhịp 9, 6 và 12 hiếm khi cùng thuận một lúc.

Đếm thật cho năm 2027: trong 56 năm sinh từ 1950 đến 2005, chỉ 11 năm sinh qua được cả ba phép — 1952, 1958, 1960, 1961, 1969, 1970, 1976, 1985, 1988, 1994 và 1997. Tức là cứ năm người đàn ông trong độ tuổi làm nhà thì khoảng bốn người vướng ít nhất một phép. Nếu ai cũng đợi năm tuổi đẹp mới xây, phần đông sẽ đợi vài năm — trong khi đất đã mua, giấy phép đã có, con cái cần chỗ ở. Mượn tuổi ra đời từ khoảng hở ấy. Bảng tuổi chi tiết và cách đếm Hoang Ốc ở bài tuổi làm nhà năm 2027; từng phép riêng ở bài Kim Lâu, Hoang Ốc và Tam Tai.

Logic của tục: tuổi gắn với người "đứng ra", không gắn với ngôi nhà

Điểm mấu chốt để hiểu mượn tuổi: các phép tuổi không xét ngôi nhà, mà xét người khởi sự việc làm nhà. Ngôi nhà không có tuổi; người cuốc nhát đất đầu tiên mới có. Vì vậy, đổi người khởi sự là đổi tuổi được xét — và tục cho phép đổi bằng một nghi thức công khai, có người làm chứng là chính gia đình, họ hàng.

Cách nghĩ này không xa lạ với các sách chọn ngày người Hoa. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư và hoàng lịch nói chung xét ngày theo năm sinh của người chủ việc: ngày nào xung với tuổi người chủ việc thì tránh. Tục Việt đi thêm một bước: người chủ việc có thể là người được nhờ, miễn nghi thức rõ ràng. Cũng chính logic ấy giải thích vì sao khi mượn tuổi, ngày động thổ phải chọn theo tuổi người được mượn, không theo tuổi chủ nhà.

Chọn người được mượn tuổi

Các tiêu chí mà phần đông gia đình và thầy dùng, xếp theo mức quan trọng:

Tục cũ phần lớn chọn đàn ông. Ngày nay nhiều gia đình xét tuổi người vợ, hoặc con trai đã trưởng thành, trước khi tính chuyện nhờ người ngoài — nếu trong nhà có người đẹp tuổi thì để người ấy đứng lễ là gọn nhất. Người được nhờ thường là anh em trai, anh rể, em rể, bạn thân, hoặc một người lớn tuổi đáng trọng trong xóm.

Nghi thức, từ ngày động thổ đến lễ nhận lại nhà

Mỗi vùng mỗi khác ở chi tiết, nhưng khung chung gồm các bước sau. Văn khấn và lễ vật không thuộc phạm vi bài này.

1. Thoả thuận trước. Chủ nhà đến nhà người được nhờ, nói rõ việc, xin nhận lời. Có gia đình viết một tờ giao ước tay mang tính tượng trưng; phần lớn chỉ thoả thuận miệng.
2. Chọn ngày động thổ theo tuổi người được mượn. Tránh ngày xung tuổi người ấy, và ngày có trực, sao kỵ động thổ. Cách xem ở bài xem ngày động thổ.
3. Ngày động thổ, chủ nhà lánh đi. Người được mượn tuổi làm lễ, khấn và cuốc nhát đất đầu tiên ở đúng chỗ, đúng giờ. Chủ nhà và người nhà tránh mặt lúc làm lễ — tục cho rằng có mặt thì "chủ" vẫn là mình. Sau lễ, chủ nhà mới quay lại lo việc thi công như thường.
4. Các mốc tiếp theo. Nhiều nơi để người được mượn tuổi đứng tiếp lễ đổ móng và lễ cất nóc (đổ mái); nơi khác chỉ cần lễ động thổ. Ngày đổ mái xem ở bài xem ngày đổ mái.
5. Lễ nhận lại nhà. Khi nhà xong, chủ nhà làm lễ "mua lại" tượng trưng: đưa người được mượn tuổi một phong bì, người ấy trao lại nhà — có nơi trao chìa khoá, có nơi chỉ là một lời nói trước bàn thờ hoặc trước họ hàng.
6. Nhập trạch theo tuổi chính chủ. Từ lúc nhận lại, người ở là chủ nhà thật, nên ngày nhập trạch chọn theo tuổi chủ nhà. Xem ở bài xem ngày nhập trạch.
7. Đáp nghĩa. Bữa cơm, món quà, hoặc lời mời người được mượn tuổi đến dự tân gia là cách các gia đình cảm ơn.

Những câu hỏi tục lệ hay gặp

Tiền trong lễ nhận lại nhà là bao nhiêu? Không có quy định; đây là tiền tượng trưng. Nhiều nơi chọn một khoản nhỏ, số lẻ cho có lệ. Điều đáng tránh là biến nó thành khoản lớn làm người được nhờ khó xử.

Người được mượn tuổi có bị "gánh hạn" thay không? Một số người ngại nhận vì sợ gánh điều không hay. Theo chính logic của tục, người được chọn là người năm ấy tuổi đẹp, nên không có hạn nào để gánh. Nếu người được nhờ vẫn ngại, đừng nài — chọn người khác.

Mượn tuổi có dùng cho việc khác không? Có, cùng một tinh thần: khai trương nhờ người hợp tuổi mở cửa và bán món hàng đầu, Tết nhờ người hợp tuổi xông đất. Riêng cưới hỏi thì không có tục mượn tuổi, vì người cưới không thể nhờ người khác cưới thay.

Các miền có khác nhau không? Có. Theo quan sát chung, tục mượn tuổi phổ biến và làm kỹ hơn ở miền Bắc, nơi việc xét Kim Lâu, Hoang Ốc còn được giữ chặt; ở nhiều nơi miền Nam người ta coi trọng ngày giờ động thổ hơn và làm phần mượn tuổi gọn hơn. Ngay trong một tỉnh, mỗi làng, mỗi dòng họ cũng có lệ riêng — nên hỏi người lớn trong họ trước khi làm.

Sách cổ nói gì

Các bộ tuyển trạch lớn của Trung Hoa như Hiệp Kỷ Biện Phương Thư đặt trọng tâm việc làm nhà vào phương hướng và ngày giờ; ngày được xét theo năm sinh người chủ việc. Đại ý: tránh ngày xung với tuổi người chủ việc, tránh phương có thần sát của năm. Chúng tôi chưa thấy các bộ sách này dùng Kim Lâu hay Hoang Ốc để quyết năm làm nhà, và cũng chưa thấy ghi chép nào về nghi thức mượn tuổi.

Ngọc Hạp Thông Thư bản Việt có mục khởi tạo và động thổ, với lời giải rất thực tế. Đại ý mục khởi tạo: phàm khởi đầu chế tạo, xây đắp hay dựng nên một sự vật như cất nhà, muốn được thành công thuận lợi về sau thì nên chọn ngày tốt. Chữ "khởi đầu" ấy chính là chỗ tục mượn tuổi bám vào: thứ được xét là lúc bắt đầu và người bắt đầu.

Bình: Kim Lâu, Hoang Ốc là lớp lịch dân gian Việt; mượn tuổi là lời đáp của chính dân gian cho sự khắt khe của lớp lịch ấy. Đặt hai thứ cạnh nhau sẽ thấy tục lệ tự biết điều chỉnh để đời sống đi tiếp được.

Đọc cho đúng mức

Nhìn lạnh, mượn tuổi có một chỗ lấn cấn: nếu tin phép tuổi thì mượn tuổi là lách; nếu không tin thì mượn tuổi là thừa. Nhưng tục lệ hiếm khi sống bằng lý lẽ thuần tuý. Giá trị thật của mượn tuổi nằm ở chỗ khác: nó cho phép gia đình làm nhà đúng lúc cần mà không phải mang một nỗi lo suốt quá trình xây; nó kéo họ hàng, bạn bè vào cùng một việc lớn; và nó giữ được sự tôn trọng với người lớn tuổi vốn tin những phép này.

Còn những thứ quyết định ngôi nhà bền hay không — đất, móng, kết cấu, vật liệu, đội thợ, hợp đồng — thì không phép tuổi nào xét tới. Mượn được tuổi đẹp mà chọn thợ ẩu thì nhà vẫn nứt.

Việc nên làm

• Tra tuổi làm nhà cho cả chồng, vợ và con trai lớn trước; trong nhà có người đẹp tuổi thì để người ấy đứng lễ.
• Nếu phải nhờ người ngoài, hỏi sớm, nói rõ các mốc cần có mặt, và tôn trọng nếu họ từ chối.
• Chọn ngày động thổ theo tuổi người được mượn; ngày nhập trạch theo tuổi chủ nhà thật.
• Hỏi người lớn trong họ về lệ riêng của quê mình, để khỏi vướng chuyện nhỏ sát ngày.
• Đáp nghĩa người giúp bằng một bữa cơm tân gia ấm cúng.

Nguồn tham khảo

• Ngọc Hạp Thông Thư, bản Việt lưu hành — mục khởi tạo, động thổ ban nền (đại ý), theo dữ liệu bảng việc trong công cụ chọn ngày của hệ vatpham.
• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư — nguyên tắc xét ngày theo năm sinh người chủ việc và thần sát phương năm (đại ý).
• Lịch dân gian Việt Nam — phép Kim Lâu, Hoang Ốc, Tam Tai (đại ý).
• Danh sách năm sinh hợp tuổi làm nhà năm 2027: tính bằng mã công cụ xem tuổi làm nhà của hệ vatpham và tính tay lại theo tuổi mụ.