Ngũ chí: giận, mừng, nghĩ, buồn, sợ gắn với năm tạng thế nào

Ngũ chí là năm cảm xúc gốc mà Tố Vấn gắn với năm tạng: giận thuộc Can, mừng thuộc Tâm, nghĩ thuộc Tỳ, lo (có chỗ ghi buồn) thuộc Phế, sợ thuộc Thận. Đây là chức năng bình thường của tạng, chưa phải bệnh. Khi cảm xúc quá mức và trở thành nguyên nhân gây bệnh, đời sau gọi là thất tình, gồm bảy thứ.

Năm chí, năm tạng: bảng gốc trong Tố Vấn

Thiên Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận mở đầu phần này bằng một câu nền: người có năm tạng, năm tạng hoá ra năm khí, từ đó sinh ra mừng, giận, buồn, lo, sợ. Rồi khi đi qua từng phương, từng tạng, sách lặp một công thức "tại chí vi…" (về mặt tình chí thì là…):

Hai điểm người đọc hay bỏ qua:

• Phế là "lo" hay "buồn"? Âm Dương Ứng Tượng ghi Phế "tại chí vi ưu" (lo). Thiên Tuyên Minh Ngũ Khí lại xếp bi (buồn) vào Phế. Đời sau thường gộp "bi ưu" cùng thuộc Phế. Hai chữ gần nhau: lo là buồn hướng về phía trước, buồn là lo đã thành chuyện.
• Chữ "chí" có hai nghĩa. Ở cột thứ hai, "ngũ chí" là năm trạng thái tình cảm. Ở cột cuối, "chí" là cái mà Thận giữ, gần nghĩa ý chí, trí nhớ bền. Cùng một chữ, hai tầng nghĩa; đọc sách cổ cần để ý kẻo lẫn.

Bảng này là một phần của hệ ngũ hành ứng ngũ tạng, và "tạng" ở đây hiểu theo tạng tượng, tức hệ chức năng, không phải cơ quan giải phẫu. Nó đẹp vì gọn, và cũng vì gọn nên dễ bị đọc quá tay.

Ngũ chí khác thất tình ở đâu

Người mới học hay dùng hai chữ thay nhau. Thật ra chúng đến từ hai thời, hai mục đích khác nhau:

Trần Ngôn chia nguyên nhân bệnh làm ba: ngoại nhân (sáu khí, xem lục dâm), nội nhân (bảy tình), và bất nội ngoại nhân (ăn uống, mệt nhọc, chấn thương…). Để có đủ bảy, ông tách bi khỏi ưu và thêm kinh (kinh hãi, sợ bất ngờ) bên cạnh khủng (sợ kéo dài). Sự phân biệt kinh – khủng rất tinh: sợ vì biết trước (lo bị đuổi việc) khác với giật mình (tiếng nổ bên tai).

Tóm lại: ngũ chí là cảm xúc như một phần của cơ thể khoẻ mạnh; thất tình là cảm xúc khi đã thành bệnh nhân. Bài thất tình bàn chi tiết vế bệnh lý và những gì y học hiện đại xác nhận. Bài này đi vào vế còn lại.

Chiều ngược lại: tạng lệch thì sinh cảm xúc

Câu quen thuộc "giận hại Can" chỉ là một chiều. Linh Khu, thiên Bản Thần, nói chiều kia, ít người nhắc:

• Can khí hư thì hay sợ, thực thì hay giận.
• Tâm khí hư thì hay buồn, thực thì cười mãi không thôi.

Nghĩa là cảm xúc vừa có thể làm tạng lệch, vừa có thể là dấu hiệu tạng đã lệch. Người thầy thuốc xưa vì vậy không chỉ khuyên người bệnh "bớt giận", mà còn hỏi: cơn giận này do chuyện ngoài đời, hay do cơ thể đang có vấn đề khiến người ta dễ nổi nóng?

Đặt cạnh y học hiện đại, ý hai chiều này gần với điều nhiều bác sĩ đã quen: cường giáp làm người ta bồn chồn, dễ cáu; thiếu ngủ kéo dài làm dễ khóc, dễ giận; đau mạn tính dẫn tới trầm buồn. Chiều ngược lại cũng đúng: căng thẳng kéo dài ảnh hưởng tiêu hoá, huyết áp. Sách cổ không biết tuyến giáp, nhưng đã thấy cảm xúc và thân thể đi hai chiều.

Tâm là chủ: chỗ sửa lại bảng một – một

Nếu chỉ đọc bảng, ta sẽ tưởng mỗi cảm xúc đi thẳng vào đúng một tạng. Chính Nội Kinh đã tự điều chỉnh. Linh Khu, thiên Khẩu Vấn, viết: buồn thương sầu lo thì Tâm động, Tâm động thì năm tạng sáu phủ đều lay.

Trương Cảnh Nhạc đời Minh, trong Loại Kinh, nói thêm, đại ý: tình chí làm tổn thương tuy năm tạng mỗi tạng có chỗ thuộc riêng, nhưng xét đến gốc thì không có cái nào không phát ra từ Tâm. Vì Tâm "tàng thần", là chỗ con người cảm nhận và biết mình đang cảm nhận.

Đây là cách đọc chín chắn hơn: năm tạng là năm hướng biểu hiện, còn trung tâm vẫn là cái tâm biết cảm. Ai từng trải một cú sốc lớn đều biết nó không chỉ làm "hại Phế" hay "hại Can", mà lay cả người: ăn không ngon, ngủ không yên, tim đập nhanh, đầu óc rối.

Vòng chế ước: năm cảm xúc khắc nhau theo ngũ hành

Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận ghép ngũ chí vào vòng tương khắc:

Bảng này hấp dẫn đến mức các thầy thuốc đời sau thật sự đem ra dùng. Chúng tôi kể ba y án, để thấy cả cái hay lẫn cái giới hạn.

Ba y án cổ: khi thầy thuốc chữa bằng cảm xúc

Văn Chí và vua Tề. Lã Thị Xuân Thu, thiên Chí Trung, kể đại ý: vua Tề mắc bệnh lâu ngày, cho mời thầy thuốc Văn Chí nước Tống. Văn Chí xem xong nói với thái tử: bệnh này phải làm cho vua giận mới khỏi, nhưng vua giận thì tôi khó toàn mạng. Thái tử và hoàng hậu hứa sẽ xin cho. Văn Chí cố ý hẹn mà không đến, đến thì không cởi giày bước lên giường, nói năng xấc xược. Vua nổi giận quát mắng, đứng bật dậy, bệnh lui. Nhưng cơn giận ấy không nguôi: vua vẫn sai xử Văn Chí, mặc lời can. Câu chuyện được ghi trong thiên bàn về lòng trung, để ca ngợi người dám làm điều đúng dù biết cái giá. Đây là câu chuyện, không phải bệnh án có kiểm chứng.

Người đàn bà mất ngủ hai năm. Trương Tòng Chính đời Kim kể trong Nho Môn Sự Thân, đại ý: vợ một nhà giàu lo nghĩ quá độ, hai năm không ngủ được, thuốc nào cũng không ăn thua. Ông bắt mạch thấy hai tay đều hoãn, cho rằng Tỳ bị hại vì Tỳ chủ nghĩ. Ông bàn với người chồng rồi cố ý đòi nhiều tiền, uống rượu mấy ngày, không kê một phương nào mà bỏ đi. Người vợ nổi giận, ra mồ hôi, đêm ấy ngủ thiếp đi, từ đó ăn được, mạch bình lại. Đây là "giận thắng nghĩ" áp đúng bảng.

Người vợ sợ tiếng động. Cũng trong sách ấy: một người phụ nữ đi đường ngủ trọ, đêm gặp cướp đốt nhà, kinh hãi ngã khỏi giường; từ đó cứ nghe tiếng động là ngất. Trương Tòng Chính không dùng bảng khắc chế. Ông cho bà ngồi, đặt chiếc ghế con trước mặt, bảo bà nhìn rồi lấy gỗ gõ lên đó; lúc đầu bà giật mình, ông gõ lại, rồi gõ tiếp, nhiều lần, đến khi bà quen dần, rồi ông cho gõ vào cửa, vào cửa sổ sau lưng. Ông giải thích bằng câu của Tố Vấn "kinh giả bình chi" (người bị kinh hãi thì làm cho bình), đại ý: bình là thường; thấy mãi thành thường thì hết kinh.

Ca thứ ba là đoạn đáng đọc nhất. Phương pháp ấy rất giống cách tâm lý trị liệu hiện đại gọi là tiếp xúc tăng dần: đưa người bệnh đến gần tác nhân gây sợ từng chút, trong khung an toàn, đến khi phản ứng giảm. Một thầy thuốc thế kỷ mười ba đã thấy nguyên lý ấy bằng quan sát, không cần ngũ hành.

Sách cổ nói gì

Dịch: Người có năm tạng, hoá ra năm khí, từ đó sinh ra mừng, giận, buồn, lo, sợ. — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Dịch: Can khí hư thì sợ, thực thì giận… Tâm khí hư thì buồn, thực thì cười không thôi. — Linh Khu, Bản Thần

Dịch: Buồn thương sầu lo thì Tâm động, Tâm động thì năm tạng sáu phủ đều lay. — Linh Khu, Khẩu Vấn

Bình: ba câu đặt cạnh nhau cho thấy Nội Kinh không đơn giản như bảng tóm tắt trên mạng. Câu đầu nói cảm xúc sinh từ tạng; câu hai nói tạng lệch thì cảm xúc lệch; câu ba nói mọi cảm xúc mạnh đều dồn về Tâm rồi lan ra toàn thân. Ba lớp ấy gộp lại mới là "ngũ chí".

Đọc cho đúng mức

• Bảng ngũ chí là cách xếp loại của y học cổ theo ngũ hành. Phần quan sát (giận thì nóng mặt, sợ thì run, lo thì ăn không ngon) khá sát; phần gán đúng một tạng cho mỗi cảm xúc là hệ thống hoá, nên đọc như văn hoá.
• Bảng chế ước cảm xúc không phải phương pháp điều trị để làm theo. Cố tình chọc giận, doạ sợ người khác có thể gây hại, nhất là với người có bệnh tim mạch, huyết áp. Các y án trên là chuyện xưa, chép lại để hiểu tư duy, không để bắt chước.
• Ca "kinh giả bình chi" gần với liệu pháp hiện đại, nhưng liệu pháp hiện đại được làm bởi người có chuyên môn, có đánh giá, có kiểm soát mức độ.
• "Ngũ chí" không giải thích được trầm cảm, rối loạn lo âu như các bệnh có tiêu chuẩn chẩn đoán ngày nay. Hai hệ nói về cùng con người bằng hai ngôn ngữ khác nhau.

Việc nên làm

• Khi một cảm xúc kéo dài bất thường, hãy tự hỏi cả hai chiều như thầy thuốc xưa: chuyện ngoài đời làm mình thế này, hay cơ thể mình đang có vấn đề? Hay cáu, hay hồi hộp, sụt cân không rõ lý do là lý do chính đáng để đi khám.
• Ngủ đủ, ăn đúng bữa, vận động đều: ba việc giữ "năm tạng" yên và cũng là ba việc tâm thần học khuyên trước tiên.
• Học cách gọi tên cảm xúc: "mình đang sợ", "mình đang lo". Bước nhỏ này giúp cảm xúc bớt lan ra toàn thân, đúng như câu "Tâm động thì năm tạng đều lay".
• Nỗi sợ kéo dài, cơn hoảng loạn, mất ngủ nhiều tuần: tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng. Đó là "kinh giả bình chi" phiên bản an toàn.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận; Tuyên Minh Ngũ Khí; Chí Chân Yếu Đại Luận (câu "kinh giả bình chi").
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — Bản Thần; Khẩu Vấn (trích nguyên văn).
• Trần Ngôn — Tam Nhân Cực Nhất Bệnh Chứng Phương Luận (đại ý).
• Trương Tòng Chính — Nho Môn Sự Thân, các y án về tình chí (đại ý).
• Lã Thị Xuân Thu — thiên Chí Trung, chuyện Văn Chí (đại ý).
• Trương Cảnh Nhạc — Loại Kinh, phần bàn tình chí (đại ý).
• Tài liệu tâm lý học lâm sàng hiện đại về liệu pháp tiếp xúc tăng dần.