Âm dương trong Đông y: từ triết lý đến cách thầy thuốc xưa mô tả cơ thể, bệnh và cách chữa

Trong Đông y, âm dương là khung để mô tả cơ thể và bệnh: phần trong, phần dưới, tạng, huyết thuộc âm; phần ngoài, phần trên, phủ, khí thuộc dương. Khoẻ là khi hai mặt giữ được thế quân bình, Nội Kinh gọi là "âm bình dương bí"; bệnh được đọc là một bên thắng, một bên suy, và cách chữa xưa là kéo về thế quân bình ấy.

Bài này là trang mở đầu của chuyên mục Y lý cổ truyền. Phần triết lý chung (bốn quy luật đối lập, hỗ căn, tiêu trưởng, chuyển hoá) đã có ở bài học thuyết âm dương; ở đây chỉ bàn chuyện thầy thuốc xưa dùng âm dương làm gì.

Chia cơ thể theo âm dương

Điều đầu tiên một người học Đông y xưa phải làm là xếp mọi phần của cơ thể vào hai phía. Tố Vấn, thiên Kim Quỹ Chân Ngôn Luận, nói rất gọn (nguyên văn ở mục Sách cổ): nói chung thì ngoài là dương, trong là âm; nói về thân thì lưng là dương, bụng là âm; nói về tạng phủ thì tạng là âm, phủ là dương.

Hai điều làm bảng này khác với một bảng phân loại cứng:

Âm dương chia mãi được. Trong tạng (âm) lại có tạng ở trên là dương (Tâm, Phế ở ngực) và tạng ở dưới là âm (Can, Tỳ, Thận ở bụng). Trong một tạng lại có "âm" của tạng ấy (phần vật chất, phần nuôi dưỡng) và "dương" của tạng ấy (phần chức năng, phần ôn ấm). Đó là lý do sách nói "Thận âm", "Thận dương", "Tâm âm", "Tâm dương".

Phân loại theo chức năng, không theo giải phẫu. Phủ là dương vì phủ "truyền": thức ăn đi qua dạ dày, ruột rồi ra ngoài. Tạng là âm vì tạng "tàng": giữ lại tinh khí. Lối nghĩ này đi trước cả việc biết hình dạng từng cơ quan, và nó quyết định cả học thuyết tạng tượng.

Khoẻ là "âm bình dương bí"

Nội Kinh không định nghĩa sức khoẻ bằng việc không có bệnh mà bằng một thế. Câu then chốt trong thiên Sinh Khí Thông Thiên Luận: "âm bình dương bí, tinh thần nãi trị", âm yên ổn, dương kín đáo vững vàng, thì tinh thần mới điều hoà.

Chữ "bí" đáng chú ý. Dương được mong là kín, giữ được, không phải mạnh hết cỡ. Người dương khí "bí" là người có sức mà không phô, ấm mà không bốc. Cùng thiên ấy có một hình ảnh rất đẹp: dương khí của người như mặt trời của trời; mặt trời mất chỗ thì trời tối, dương khí mất chỗ thì thân yếu. Tức là dương phải ở đúng chỗ, đúng lúc: ban ngày ở ngoài để làm việc, ban đêm vào trong để nghỉ.

Lối nghĩ "khoẻ là một thế cân bằng động" là đóng góp lớn nhất của học thuyết âm dương cho y học. Nó không nói cơ thể là một cỗ máy với các bộ phận rời; nó nói cơ thể là những cặp lực kìm giữ nhau, và sức khoẻ là khi các cặp ấy giữ được nhịp.

Bệnh là một bên thắng, một bên suy

Từ thế cân bằng ấy, Nội Kinh xây bốn kiểu mất cân bằng cơ bản:

Chỗ tinh tế của bảng: cùng là "nóng" mà có hai gốc trái ngược. Nóng vì dương thừa (thực nhiệt) và nóng vì âm thiếu (hư nhiệt) cho cảm giác gần giống nhau, nhưng sách coi là hai việc khác hẳn, cách xử lý ngược nhau. Cũng vậy với "lạnh": lạnh vì âm thừa khác lạnh vì dương thiếu. Đây là lý do một người tự thấy "nóng trong" rồi uống đồ mát có thể đi ngược với cách hiểu của chính Đông y; bài bát cương giải kỹ.

Thêm một tầng: âm dương ở cực thì chuyển hoá. Sách có khái niệm "chân hàn giả nhiệt", lạnh thật mà biểu hiện ra nóng, và ngược lại. Ai đọc Nội Kinh cũng sẽ thấy người xưa biết rằng bề mặt có thể đánh lừa, và đây chính là chỗ cần người có nghề, không phải bảng tra.

Chẩn đoán: "trước hết phân âm dương"

Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận viết: người giỏi chẩn đoán, xem sắc, bắt mạch, trước hết phân biệt âm dương. Đến đời Minh, Trương Cảnh Nhạc nói thẳng hơn trong Cảnh Nhạc Toàn Thư, đại ý: phàm xem bệnh, dùng thuốc, trước hết phải xét âm dương; đó là giềng mối của nghề y.

Trong thực hành, âm dương đứng làm hai cương tổng trong khung tám chữ (bát cương): biểu lý, hàn nhiệt, hư thực là sáu chữ cụ thể, gom lại về hai chữ âm, dương. Bệnh ở biểu, chứng nhiệt, chứng thực thuộc dương; bệnh ở lý, chứng hàn, chứng hư thuộc âm. Bốn cách khám (nhìn, nghe ngửi, hỏi, bắt mạch) đều để trả lời câu hỏi đầu tiên: đây là chứng âm hay chứng dương.

Bảng là để hiểu cách người xưa sắp xếp, không phải để tự xếp mình vào cột nào. Trên một người thật, các dấu hiệu thường lẫn lộn, và ngay thầy thuốc cổ truyền cũng cần khám trực tiếp.

Chữa: kéo về thế quân bình

Nguyên tắc chữa của Nội Kinh đi thẳng từ khung âm dương. Thiên Chí Chân Yếu Đại Luận có hai câu nền: "hàn giả nhiệt chi, nhiệt giả hàn chi", lạnh thì làm ấm, nóng thì làm mát; và "cẩn sát âm dương sở tại nhi điều chi, dĩ bình vi kỳ", xét kỹ âm dương lệch ở đâu mà điều chỉnh, lấy bình làm đích.

Chữ đáng nhớ là "bình". Đích của chữa bệnh theo Nội Kinh không phải "bổ cho thật mạnh" mà là trả về thế cân bằng. Thuốc, ăn uống, châm cứu, nghỉ ngơi trong Đông y đều được xếp theo âm dương: vị cay, ngọt có tính phát tán thuộc dương; vị chua, đắng có tính thu liễm, làm xuống thuộc âm (xem bài tứ khí, ngũ vị). Bổ âm khi âm thiếu, bổ dương khi dương thiếu, và không bổ khi chẳng thiếu gì.

Chính nguyên tắc này là lý do Đông y chân chính phản đối việc tự "bổ": dùng đồ bổ dương cho người âm hư là đổ thêm dầu vào lửa, theo đúng lý lẽ của sách.

Tam âm tam dương: âm dương chia ba

Nội Kinh không dừng ở hai. Âm và dương mỗi bên chia ba, thành sáu tầng: Thái dương, Dương minh, Thiếu dương; Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm. Sáu tầng này đặt tên cho mười hai đường kinh (mỗi tầng một kinh ở tay, một kinh ở chân, như "Thủ Thái âm Phế kinh") và cho sáu giai đoạn bệnh ngoại cảm trong Thương Hàn Luận của Trương Trọng Cảnh.

Đây là chỗ âm dương thôi là một cặp đối lập đơn giản mà thành một thang bậc, giống như chia ngày thành sáng sớm, trưa, chiều, tối thay vì chỉ ngày và đêm. Nó là lối vào hệ kinh lạc.

Đặt cạnh y học hiện đại

Đặt âm dương cạnh sinh lý học hiện đại cần làm cẩn thận, tránh hai lỗi ngược nhau: coi âm dương là "khoa học đi trước thời đại", hoặc coi nó là vô nghĩa.

Chỗ gặp nhau. Năm 1932, nhà sinh lý học Walter Cannon dùng khái niệm cân bằng nội môi để mô tả việc cơ thể giữ thân nhiệt, đường huyết, độ pH, lượng nước trong khoảng hẹp nhờ các cơ chế kìm giữ nhau. Hệ thần kinh tự chủ có hai nhánh chạy ngược chiều: một nhánh tăng nhịp tim, giãn phế quản khi cần hoạt động; một nhánh làm chậm lại khi nghỉ ngơi, tiêu hoá. Nhịp ngày đêm của cơ thể (thức, ngủ, nhiệt độ, nội tiết) cũng là một nhịp luân phiên. Những mô tả ấy gợi nhớ lối nghĩ âm dương: hai mặt kìm nhau, luân phiên theo nhịp.

Chỗ khác nhau. Gợi nhớ không phải là trùng khớp. Cân bằng nội môi đo được bằng con số (37 độ, đường huyết, huyết áp); "âm hư", "dương hư" là phạm trù mô tả, không có xét nghiệm tương ứng. Hai nhánh thần kinh tự chủ không phải "âm" và "dương" theo nghĩa của Nội Kinh. Đông y xưa không biết vi khuẩn, virus, tế bào ung thư; khung âm dương không thể thay thế việc tìm nguyên nhân cụ thể của bệnh.

Cách đặt hai bên cạnh nhau hợp lý nhất: âm dương là một ngôn ngữ quan sát đã giúp thầy thuốc xưa sắp xếp triệu chứng thành hệ khi chưa có phòng xét nghiệm. Ngày nay, y học cổ truyền ở Việt Nam được đào tạo và hành nghề trong hệ thống y tế, dùng song song với chẩn đoán hiện đại, không thay nó.

Khi nào cần đi khám ngay

Những dấu hiệu dưới đây không phải "mất cân bằng âm dương" để tự điều chỉnh tại nhà, mà là việc của bác sĩ:

• Sốt cao kéo dài, sốt kèm cứng cổ, phát ban, co giật, lơ mơ.
• Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi, ngất.
• Méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó đột ngột: gọi cấp cứu 115.
• Sụt cân không rõ lý do, mệt mỏi kéo dài nhiều tuần.
• Phù, tiểu ít, tiểu máu; đi ngoài ra máu.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nói âm dương của người thì ngoài là dương, trong là âm. Nói âm dương của thân thì lưng là dương, bụng là âm. Nói âm dương trong tạng phủ thì tạng là âm, phủ là dương. — Tố Vấn, Kim Quỹ Chân Ngôn Luận

Dịch: Âm yên ổn, dương kín vững thì tinh thần điều hoà; âm dương lìa nhau thì tinh khí cạn kiệt. — Tố Vấn, Sinh Khí Thông Thiên Luận

Dịch: Dương hư thì lạnh ở ngoài, âm hư thì nóng ở trong; dương thịnh thì nóng ở ngoài, âm thịnh thì lạnh ở trong. — Tố Vấn, Điều Kinh Luận

Dịch: Người giỏi chẩn đoán, xem sắc, bắt mạch, trước hết phân biệt âm dương. — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Bình: bốn câu đi đúng trình tự của một bài học y xưa: chia cơ thể, định nghĩa khoẻ, phân loại bệnh, bắt đầu chẩn đoán. Đọc liền nhau sẽ thấy âm dương trong Nội Kinh không phải triết lý trừu tượng mà là công cụ làm việc của thầy thuốc.

Đọc cho đúng mức

• Âm dương là khung mô tả, không phải xét nghiệm. Không có máy đo "âm hư", và hai thầy thuốc có thể đọc cùng một người hơi khác nhau.
• Các phạm trù âm hư, dương hư không trùng với bệnh danh hiện đại. "Âm hư" không phải là thiếu một chất cụ thể nào; "dương hư" không phải là suy giáp hay thiếu máu, dù triệu chứng có lúc giống.
• Đông y cổ không có khái niệm vi sinh vật, ung thư, di truyền; khung âm dương không giải thích được những nguyên nhân này.
• Tự xếp mình vào "âm hư", "dương hư" rồi dùng thuốc bổ là việc chính lý lẽ của sách cũng không ủng hộ, vì sách đòi phân biệt kỹ thật giả, hư thực.

Các bài trong chuyên mục Y lý cổ truyền

Việc nên làm

• Đọc âm dương như một cách hiểu lịch sử y học, không như công cụ tự chữa.
• Khi gặp lời khuyên kiểu "bạn bị âm hư, uống món này", hỏi lại: ai đã khám, khám bằng gì, và bệnh hiện đại nào đã được loại trừ.
• Muốn dùng y học cổ truyền, đến cơ sở có giấy phép, gặp người có chứng chỉ hành nghề, và báo cho bác sĩ đang điều trị mọi thứ bạn đang dùng.
• Giữ nhịp sống đều: ngủ đủ, vận động ban ngày, nghỉ ban đêm. Đó là phần "âm bình dương bí" ai cũng tự làm được mà không cần thuốc.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Kim Quỹ Chân Ngôn Luận; Sinh Khí Thông Thiên Luận; Điều Kinh Luận; Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận; Chí Chân Yếu Đại Luận (trích nguyên văn các câu dẫn).
• Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư, Truyền Trung Lục, thiên Âm Dương (đại ý).
• Trương Trọng Cảnh — Thương Hàn Luận, khung sáu kinh (đại ý).
• Cannon W. B. (1932) — Sự khôn ngoan của cơ thể, khái niệm cân bằng nội môi.