Ngũ Phúc, Đại Du, Tiểu Du: những thần chu kỳ dài hàng trăm năm trong Thái Ất

Ngoài Thái Ất đi ba năm một cung, thức Thái Ất còn những "thần chu kỳ dài": Ngũ Phúc ở mỗi cung 45 năm, đi năm cung hết 225 năm; Đại Du ở mỗi cung 36 năm, đi tám cung hết 288 năm; Quân Cơ 30 năm một bang, 360 năm một vòng. Tiểu Du thì chính là Thái Ất quen thuộc của tuế kế. Con số theo quyển 5 Kim Kính.

Hai vòng của cùng một vị thần

Người mới đọc Thái Ất hay ngạc nhiên vì có quá nhiều "Thái Ất": Quân Cơ Thái Ất, Thần Cơ Thái Ất, Dân Cơ Thái Ất, Ngũ Phúc Thái Ất, Đại Du Thái Ất, Tiểu Du Thái Ất, rồi ở quyển 7 còn Thiên Hoàng, Đế Phù, Phi Điểu, Thập Tinh Thái Ất. Cách hiểu gọn nhất: cùng một thần, nhiều nhịp đi khác nhau, mỗi nhịp gắn với một loại việc.

Thái Ất của tuế kế, đi ba năm một cung, mà các bài trước đã tính (xem Thái Ất hành cửu cung), trong Kim Kính có tên là Tiểu Du, "đi chơi nhỏ". Đại Du là "đi chơi lớn": cũng đi tám cung, bỏ cung giữa, nhưng chậm hơn mười hai lần.

Bảng các thần chu kỳ dài theo Kim Kính

Kim Kính còn ghi các hằng số phụ cho Đại Du: kỷ pháp 720, nguyên pháp 4.320, Thiên Mục mỗi chỗ 18 năm, đi hết vòng 216 năm. Thần Cơ, Dân Cơ có phép tính riêng ở cùng quyển; chúng tôi chưa đọc trọn nên không ghi số.

Một lưu ý về con số: có tài liệu ghi Đại Du 360 năm một vòng. Kim Kính thì ghi rõ 36 năm một cung, tiểu chu 288 năm; con số 360 có thể đến từ sách khác hoặc từ việc lẫn với Quân Cơ. Khi dẫn, nên ghi theo sách nào.

Ngũ Phúc: năm cung là năm vùng đất

Ngũ Phúc khác các thần khác ở chỗ năm cung của nó gắn với năm vùng đất thật của Trung Hoa:

Sách định nghĩa: phần đất Ngũ Phúc đến thì không có binh đao, dịch bệnh, đói kém, lụt hạn. Vì gắn với vùng đất, Ngũ Phúc thành một công cụ chính trị: nó "chỉ" ra vùng nào đang được trời che chở.

Một lần kiểm được: Ngũ Phúc vào Ngô Việt năm 984

Kim Kính cho con số tích niên riêng của Ngũ Phúc: tính đến năm Giáp Tý Khai Nguyên thứ mười hai (724) là 13.331, và dặn mỗi năm về sau cộng thêm một.

Lấy con số ấy tính cho đời Tống. Năm 984: 13.331 + (984 − 724) = 13.591; chia 225 dư 91. Mỗi cung 45 năm, nên dư 1 đến 45 là cung một, 46 đến 90 là cung hai, 91 đến 135 là cung ba. Năm 984 vì thế là năm đầu tiên Ngũ Phúc vào cung ba, Hoàng Thất, Đông Ngô; năm trước đó nó còn ở cung hai, Liêu Đông.

Các ghi chép đời Tống như Hàm Thuần Lâm An Chí cho biết: thời Thái Bình Hưng Quốc (976 – 984), triều Tống lập lễ tế Ngũ Phúc Thái Ất, với lời giải rằng thần từ Liêu Đông đến, vào đất Ngô Việt (đại ý). Phép tính theo hằng số của Kim Kính ra đúng thứ tự ấy và đúng quãng thời gian ấy. Đây là một trong số ít chỗ ta kiểm được rằng triều đình Tống thật sự tính theo một hệ số như Kim Kính và hành động theo kết quả. Bài Thái Ất đoán vận nước bàn ví dụ này ở góc khác: lời tâu ấy nói gì và kiểm được đến đâu.

Lưu ý: chúng tôi chưa xác định được con số 13.331 đếm gồm năm 724 hay không; nếu lệch một năm, năm vào cung ba là 983 hoặc 985, vẫn trong cùng quãng.

Ngũ Phúc năm 2027 ở đâu

Cùng phép tính cho năm 2027: 13.331 + (2027 − 724) = 14.634; chia 225 dư 9. Dư 9 thuộc cung một, Hoàng Bí, Tây Hà (Càn, tây bắc), năm thứ chín trong cung. Theo phép này, Ngũ Phúc vào cung một khoảng năm 2019 và ở đó đến khoảng năm 2063.

Chúng tôi ghi con số này để minh hoạ cách tính, không để giải nghĩa: Tây Hà là một vùng của Trung Hoa cổ, và việc "được che chở" của sách không có cách kiểm.

Tiểu Du: một kiểm tra chéo

Kim Kính cũng cho Tiểu Du một hằng số riêng: tính từ "diễn kỷ thượng nguyên" đến năm 724 là 3.361. Con số này nhỏ hơn rất nhiều so với tích niên 1.937.281 dùng cho tuế kế. Nhưng thử chia cả hai cho 24: 3.361 dư 1, 1.937.281 cũng dư 1. Vì vị trí Thái Ất chỉ phụ thuộc số dư khi chia 24, hai hằng số cho cùng một Thái Ất. Năm 2027 theo hằng số Tiểu Du: 3.361 + 1.303 = 4.664, chia 240 dư 104, chia 24 dư 8, ra cung 3 (Cấn), năm thứ hai, khớp với bài tính tích niên 2027.

Kiểm tra này cho thấy Kim Kính, dù có chỗ chép thêm và chỗ sai, vẫn giữ được sự nhất quán nội tại ở phần số học.

Vì sao các vòng dài hay bị dùng để "giải thích sau"

Các chu kỳ dài có ba đặc điểm khiến chúng thành công cụ giải thích sau lý tưởng:

1. Một cung kéo dài cả một thế hệ. Ngũ Phúc ở một vùng 45 năm, Đại Du ở một cung 36 năm. Trong quãng ấy, vùng nào cũng có năm tốt, năm xấu. Muốn "chứng minh" thần đã che chở hay đã rời đi, chỉ cần chọn sự kiện.
2. Có nhiều thần cùng chạy. Ngũ Phúc, Đại Du, Quân Cơ, Thần Cơ, Dân Cơ, Tứ Thần, Thiên Ất, Trực Phù… mỗi thần một nhịp. Gần như năm nào cũng có một thần nào đó vừa đổi chỗ. Một biến cố lớn xảy ra, người giải thích tìm được một "chuyển cung" khớp gần như chắc.
3. Không ai sống đủ để kiểm. Một vòng 225 hay 288 năm không thể kiểm trong một đời người, cũng khó kiểm qua sử sách vì mỗi triều ghi chép theo cách của mình.

Kim Kính còn có hai mục ở quyển 7 mang tên nặng nề: thái tuế có tai dương cửu, Thái Ất có ách bách lục. "Dương cửu bách lục" là khái niệm lịch pháp đời Hán về những năm tai ách trong một vòng rất dài. Về sau nó thành thành ngữ cho vận rủi chung, và cũng thường được viện ra sau khi tai biến đã xảy ra.

Phép thử cho người đọc vẫn là phép thử chung của cả chuyên mục: lời giải bằng chu kỳ dài được ghi trước hay chép sau sự việc? Trường hợp Ngũ Phúc năm 984 có giá trị chính vì nó là lời tâu trước, có hồ sơ; còn phần lớn các lời "Đại Du đổi cung nên triều X sụp" là lời chép sau.

Sách cổ nói gì

Phần đất Ngũ Phúc Thái Ất đến thì không có tai họa binh đao, dịch bệnh, đói kém, lụt hạn. Cung nó đi có năm, bốn mươi lăm năm dời một cung, hai trăm hai mươi lăm năm một vòng. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 5

Từ năm Giáp Dần thượng nguyên, Thái Ất ở cung bảy … ba mươi sáu năm dời một cung, khởi từ cung bảy, đi thuận tám cung, không vào cung giữa, đó là chỗ của Đại Du. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 5

Bình: hai đoạn này cho thấy cấu trúc chung của mọi "Thái Ất phụ": một mốc khởi, một nhịp năm, một vòng cung, và một lời hứa về điều lành dữ ở chỗ thần đến. Phần số học đơn giản và nhất quán; phần lời hứa thì không có cách kiểm.

Đọc cho đúng mức

Các con số trong bài lấy từ bản Tứ Khố của Kim Kính; sách khác có thể ghi khác, và ngay Kim Kính cũng có phần đời sau thêm vào. Phép tính năm 984 và năm 2027 dùng đúng hằng số sách ghi, kiểm bằng tay hai lần, nhưng quy ước đếm gồm năm hay không chưa xác định, nên có thể lệch một năm. Việc phép tính khớp với ghi chép đời Tống chứng minh triều Tống dùng hệ số này, không chứng minh Ngũ Phúc có che chở vùng nào. Không nên dùng các thần chu kỳ dài để giải thích thời sự hôm nay.

Việc nên làm

• Khi gặp con số chu kỳ Thái Ất (225, 288, 360 năm), hỏi: theo sách nào, quyển nào.
• Thử tự tính Ngũ Phúc cho vài năm bằng hằng số 13.331 tại năm 724; kiểm bằng hai cách đếm (gồm và không gồm năm mốc).
• Áp phép thử "ghi trước hay chép sau" cho mọi lời giải thích lịch sử bằng chu kỳ dài.
• Đọc thêm bốn tầng tính của Thái Ất để thấy các thần chu kỳ dài đều thuộc tầng năm.

Nguồn tham khảo

• Vương Hy Minh — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, bản Tứ Khố Toàn Thư, quyển 5: Quân Cơ, Ngũ Phúc, Đại Du, Tiểu Du (nguyên văn); quyển 7: dương cửu, bách lục (mục lục)
• Hàm Thuần Lâm An Chí, quyển 13 — lễ tế Ngũ Phúc Thái Ất đời Tống (đại ý)
• Phép tính Ngũ Phúc năm 984, 2027 và Tiểu Du năm 2027 bằng hằng số Kim Kính, kiểm tay