Thái Ất và các lời sấm: vì sao lời sấm hay được gán cho người giỏi Thái Ất

Lời sấm hay được gán cho người giỏi Thái Ất và lý số vì Thái Ất là thuật xét vận nước: ai được tin là biết Thái Ất thì được tin là biết trước thịnh suy. Thôi Bối Đồ gán cho Lý Thuần Phong (người mà chính Kim Kính nhắc là có làm Thái Ất), Mã Tiền Khóa gán cho Gia Cát Lượng, sấm Trạng Trình gán cho Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Sấm và Thái Ất: hai thứ khác nhau

Trước hết nên tách hai khái niệm hay bị gộp:

Một lời sấm không phải kết quả của Thái Ất; trong các bản sấm phổ biến, không thấy tích niên, cục, Văn Xương hay chủ toán. Cái nối hai thứ là danh tiếng của người được gán tên, không phải nội dung.

Vì sao lại là người giỏi Thái Ất

Có ba lực đẩy cùng chiều.

Một: Thái Ất là thuật của vận nước. Như bài Thái Ất thần số đã nói, tầng gốc của Thái Ất dành cho vua, cho câu hỏi năm nay nước nào gặp binh đao, đói kém. Sấm cũng nói chuyện thịnh suy của nước. Hai thứ cùng một "đề tài", nên gán sấm cho người làm Thái Ất là tự nhiên.

Hai: hào quang của sách cấm. Luật Đường cấm nhà riêng giữ sấm thư và thức Thái Nhất trong cùng một điều; luật Minh cấm "đồ sấm" kèm sách thiên văn (xem lệnh cấm sách thiên văn, Thái Ất). Thứ bị cấm chung thì dễ bị nghĩ là cùng một loại: tri thức bí mật về trời và về ngôi vua.

Ba: tên tuổi làm bảo chứng. Một bài vè vô danh không ai tin. Đặt tên một nhà thiên văn nổi tiếng, một quân sư lừng danh, một trạng nguyên ẩn dật lên đầu bài vè, nó lập tức có trọng lượng. Người gán tên không cần nói dối về nội dung, chỉ cần nói dối về tác giả.

Thôi Bối Đồ và Lý Thuần Phong: một trường hợp có hai đầu mối thật

Thôi Bối Đồ là bộ sấm có tranh, truyền là của Lý Thuần Phong và Viên Thiên Cương đời Đường. Trường hợp này đáng xét vì cả hai đầu đều có dấu vết thật:

• Lý Thuần Phong là người thật, và có làm Thái Ất. Ông là nhà thiên văn, lịch pháp lớn đầu đời Đường. Chính Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, soạn thời Khai Nguyên, nhắc tên ông ở đầu quyển 1, khi Vương Hy Minh chê rằng hơn ba trăm năm học giả nhiều mà "đến Thuần Phong cũng chỉ bắt chước" phép tích niên sai của người trước (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Tức là đời Đường, Lý Thuần Phong được biết đến như một người làm Thái Ất.
• Thôi Bối Đồ có trước đời Minh. Lời Toản chú của Đại Minh Luật, khi giải chữ "đồ sấm" trong điều cấm sách, kể đích danh "như Thôi Bối Đồ, Thấu Thiên Kinh". Vậy đến đời Minh, một sách tên Thôi Bối Đồ đã lưu hành đủ rộng để luật phải nêu tên.

Nhưng giữa hai đầu mối ấy là một khoảng trống lớn. Biết Lý Thuần Phong làm Thái Ất không chứng minh ông viết Thôi Bối Đồ. Biết đời Minh có sách tên Thôi Bối Đồ không chứng minh nội dung sách ta đọc hôm nay là nội dung đời Minh. Các bản Thôi Bối Đồ lưu hành phần lớn in từ đời Thanh trở về sau, và các bản khác nhau đáng kể, kể cả ở thứ tự các tượng. Một bộ sấm mà thứ tự các lời đoán đổi theo bản thì những lời "trúng" có thể đã được sắp lại cho trúng.

Mã Tiền Khóa, Thiêu Bính Ca: gán cho quân sư

Mã Tiền Khóa (bài "khoá trước ngựa") gán cho Gia Cát Lượng; Thiêu Bính Ca (bài ca nướng bánh) gán cho Lưu Cơ, quân sư khai quốc nhà Minh. Cả hai đều là người được nhớ như mưu sĩ hiểu thiên thời: Gia Cát Lượng mượn gió Đông, Lưu Cơ giỏi thiên văn. Gán sấm cho họ đi theo đúng cơ chế ở trên.

Hai văn bản này có điểm chung: chúng tôi chưa thấy dấu vết đáng tin của chúng ở những thời gần với người được gán; bản lưu hành xuất hiện muộn, có lời chú kèm theo ký những cái tên khó kiểm. Chúng tôi ghi nhận như hiện tượng văn hoá, không đi vào nội dung từng câu.

Sấm Trạng Trình: cùng một khuôn

Ở Việt Nam, khuôn này lặp lại với Nguyễn Bỉnh Khiêm. Truyền thuyết nói ông được thầy trao bộ "Thái Ất thần kinh"; sử triều Nguyễn, soạn gần ba trăm năm sau, chép ông "giỏi thuật số" và câu "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân"; các bản sấm mang tên ông lưu truyền bằng bản chép tay và bản in quốc ngữ đầu thế kỷ 20, nhiều dị bản. Bài Trạng Trình và Thái Ất tách các lớp này.

Điểm giống Thôi Bối Đồ: người được gán tên có thật, có tiếng hiểu thời thế; văn bản xuất hiện muộn; dị bản khác nhau đúng ở những câu "linh nghiệm".

Năm phép thử niên đại cho một lời sấm

Người đọc không cần tin hay không tin; chỉ cần hỏi đúng câu. Năm phép thử dưới đây dùng được cho bất kỳ lời sấm nào.

Phép thử thứ hai là phép mạnh nhất. Một người thật sự biết trước tương lai thì lời đoán của họ không có lý do gì để "rõ" đến một năm nào đó rồi đột nhiên "mờ". Còn người viết sau sự việc thì rõ ở những gì họ đã biết, mờ ở những gì họ chưa biết. Điểm gãy vì thế thường tố cáo năm viết.

Sấm từng được dùng thế nào

Lịch sử cho thấy sấm hiếm khi là lời "đoán" vô tư; nó thường là công cụ chính trị. Hậu Hán Thư chép Lưu Tú, trước khi lên ngôi, được dâng một lá sấm gọi là Xích Phục Phù, có câu nói Lưu Tú phát binh bắt kẻ vô đạo và "lửa làm chủ" (nhà Hán theo đức Hỏa). Lá sấm ấy không đoán trước điều gì xa xôi; nó trao cho một người đang tranh ngôi cái danh nghĩa "được trời định".

Chính vì sấm có sức như vậy nên triều đình nào cũng cấm sấm, như luật Đường, luật Minh đã làm, và cũng vì vậy mà người tranh quyền nào cũng muốn có sấm. Một lời sấm "trúng" vì thế thường là lời sấm được viết ra để làm cho trúng, hoặc được chọn ra sau khi đã trúng.

Sách cổ nói gì

Thần xét Tống Côn đặt nguyên như trò trẻ con … từ hơn ba trăm năm nay, học giả nhiều biết bao, đến cả Thuần Phong cũng chỉ bắt chước theo cái sai mà thôi. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 1

Bình: câu này là bằng chứng đời Đường rằng Lý Thuần Phong được biết đến như người làm Thái Ất, và cũng là bằng chứng rằng người cùng nghề thời ấy coi ông là người có thể sai. Huyền thoại đời sau biến ông thành người biết trước hơn nghìn năm; người soạn sách Thái Ất chính thức của triều Đường thì chê phép tính của ông.

Đồ sấm là sách tranh vẽ, sấm vĩ, đoán trước trị loạn, như loại Thôi Bối Đồ, Thấu Thiên Kinh. — Đại Minh Luật, quyển 12, Toản chú

Lưu Tú phát binh bắt kẻ vô đạo, bốn phương tụ như mây, rồng đánh nhau ngoài đồng, lúc bốn bảy hai mươi tám năm thì lửa làm chủ. — Hậu Hán Thư, Quang Vũ Đế Kỷ, lời Xích Phục Phù

Bình: lá sấm gọi đích danh người được lợi. Đó là đặc điểm của sấm chính trị: nó không mơ hồ khi nói về người dâng lên vua.

Đọc cho đúng mức

Bài này không giải lời sấm nào cho thời sự hôm nay, và khuyên bạn cũng đừng: cách đọc ấy không kiểm chứng được, dễ bị dùng để gây hoang mang hoặc trục lợi. Những gì nói về niên đại Thôi Bối Đồ, Mã Tiền Khóa, Thiêu Bính Ca là nhận định chung theo các bản lưu hành; chúng tôi không khẳng định năm soạn cụ thể của từng sách. Phần đã kiểm được trong bài là hai đoạn nguyên văn đã đối chiếu: Kim Kính nhắc Lý Thuần Phong, và luật Minh nhắc Thôi Bối Đồ.

Việc nên làm

• Gặp một lời sấm được chia sẻ, áp năm phép thử: bản sớm nhất, điểm gãy, dị bản, chữ dùng, dấu vết bên ngoài.
• Phân biệt người được gán tên (có thật) với văn bản mang tên họ (cần kiểm riêng).
• Đọc sấm như hiện tượng văn hoá và chính trị, không như lời báo trước cho mình.
• Không chia sẻ các bài "giải sấm cho năm nay"; chúng thường không dẫn nguồn và không kiểm được.

Nguồn tham khảo

• Vương Hy Minh — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, bản Tứ Khố Toàn Thư, quyển 1 (đoạn nhắc Tống Côn, Lý Thuần Phong, nguyên văn)
• Đại Minh Luật — quyển 12, điều Thu tàng cấm thư cập tư tập thiên văn, Toản chú (nguyên văn)
• Phạm Diệp — Hậu Hán Thư, Quang Vũ Đế Kỷ, lời Xích Phục Phù
• Đường Luật Sớ Nghị — quyển 9 (đại ý)
• Các bản lưu hành Thôi Bối Đồ, Mã Tiền Khóa, Thiêu Bính Ca, sấm ký mang tên Trạng Trình (nhận định chung)