Mười sáu thần Thái Ất: vòng ngoài của thức bàn và cách các ngôi đi trên đó

Mười sáu thần Thái Ất là mười sáu vị trí cố định quanh vòng ngoài thức bàn: mười hai địa chi cộng bốn góc Càn, Khôn, Cấn, Tốn, mỗi vị trí có một tên thần như Địa Chủ (Tý), Dương Đức (Sửu), Hòa Đức (Cấn). Chúng là "bàn đường" để các ngôi động — Văn Xương, Thủy Kích, Kế thần — đi trên đó.

Bảng mười sáu thần

Theo các bản Thái Ất lưu hành, đi theo chiều kim đồng hồ bắt đầu từ chính Bắc:

Tên "Thái Dương" ở Thìn trong bảng này không phải Mặt Trời, cũng không phải sao Thái Dương của Tử Vi; đó là tên riêng của một vị trí. Tương tự, chữ "Đại Quýnh" (大炅) có bản đọc khác; chữ 炅 nghĩa là sáng rực.

Chính cung và gian thần

Mười sáu vị trí chia đều hai loại:

• Tám chính cung: bốn chính phương Tý, Ngọ, Mão, Dậu và bốn góc Càn, Khôn, Cấn, Tốn. Mỗi chính cung trùng với một trong tám cung của Thái Ất (Khảm 8, Ly 2, Chấn 4, Đoài 6, Càn 1, Khôn 7, Cấn 3, Tốn 9 — xem Thái Ất hành cửu cung).
• Tám gian thần (chỗ xen giữa): Sửu, Dần, Thìn, Tỵ, Mùi, Thân, Tuất, Hợi — mỗi chỗ nằm giữa hai chính cung.

Sự phân biệt này quyết định phép tính toán: khi Văn Xương hay Thủy Kích đứng ở gian thần, người tính phải cộng thêm một trước khi cộng số các cung (bài chủ toán, khách toán). Các sách cũng hay coi mục đứng ở gian thần là "không đắc cung", nặng nhẹ khác với khi đứng ở chính cung.

Đặt cạnh la kinh phong thủy sẽ thấy một quan hệ đẹp. La kinh chia vòng tròn thành 24 sơn: mười hai chi, tám can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Canh, Tân, Nhâm, Quý) và bốn duy (Càn, Khôn, Cấn, Tốn). Mười sáu thần Thái Ất đúng bằng 24 sơn bỏ đi tám can — chỉ giữ chi và duy. Hai hệ dùng chung một cách chia không gian từ thời Hán – Đường, mỗi bên lấy phần mình cần.

Các ngôi đi trên vòng như thế nào

Mười sáu thần không tự di chuyển; chúng là đường đi. Các ngôi động đi trên đường ấy theo những quy tắc riêng:

Hai thần Âm Đức (Càn) và Đại Vũ (Khôn) là hai chỗ đặc biệt: Kim Kính ghi "ngộ Âm Đức, Đại Vũ trùng lưu nhất toán" — gặp hai thần này thì dừng thêm một toán. Càn và Khôn là trời và đất, cha và mẹ trong bát quái; thức Thái Ất cho hai góc ấy "nặng" gấp đôi, nhờ đó vòng mười sáu chỗ trở thành chu kỳ mười tám bước. Phép đếm cụ thể và ví dụ năm 2027 có ở bài Văn Xương, Thủy Kích.

Mấy điều lạ trong tên thần

Đọc bảng tên kỹ sẽ thấy vài điều mà sách Thái Ất không giải, chúng tôi ghi lại như câu hỏi mở:

• Bốn chữ "Đức" ở bốn chỗ cân đối: Dương Đức (Sửu), Hòa Đức (Cấn), Vũ Đức (Thân), Âm Đức (Càn). Dương Đức ở phía Đông Bắc, Âm Đức ở phía Tây Bắc; Hòa Đức ở góc Cấn, Vũ Đức ở cạnh góc Khôn.
• "Chủ" ở hai nơi: Địa Chủ (Tý) và Âm Chủ (Tuất), đều ở phía Bắc – Tây Bắc, phương của âm.
• "Võ" đi đôi: Đại Vũ (Khôn) và Vũ Đức (Thân) đứng cạnh nhau ở phía Tây Nam – Tây, phương của Kim, của binh.
• Thái Thốc (太簇) là tên một trong mười hai luật âm nhạc cổ; trong Nguyệt Lệnh, luật Thái Thốc ứng với tháng đầu xuân, tức tháng Dần. Ở Thái Ất, thần Thái Thốc lại đứng ở Dậu, đối diện hẳn. Chúng tôi chưa tìm được lời giải cho sự lệch này.

Những tên ấy cho thấy vòng mười sáu thần được đặt có chủ ý theo âm dương và phương hướng, nhưng phần lớn ý nghĩa ban đầu đã mất. Các bản đời sau thường chỉ dùng tên như nhãn vị trí.

So với mười hai thiên tướng của Lục Nhâm

Lục Nhâm cũng có một vòng "thần": mười hai thiên tướng Quý Nhân, Đằng Xà, Chu Tước… (bài mười hai thiên tướng Lục Nhâm). Đặt hai vòng cạnh nhau:

Điểm chung của hai vòng là cùng dựng trên một kiểu dụng cụ: thức bàn trời tròn đất vuông, mặt dưới cố định chia phương hướng, phần trên hay các quân cờ di chuyển theo thời gian. Khảo cổ học đã tìm thấy những thức bàn thật thời Tây Hán, như bài tam thức đã kể. Chỗ khác là Lục Nhâm đặt "ý nghĩa" lên phần động (thiên tướng), còn Thái Ất đặt ý nghĩa lên quan hệ giữa các ngôi động với Thái Ất (yểm, bách, cách, tù), để phần đường đi gần như trung tính.

Sách cổ nói gì

Đếm khởi từ Vũ Đức, đi thuận mười sáu thần, gặp Âm Đức, Đại Vũ thì dừng thêm một toán. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 1

Bình: một câu cho biết ba điều — vòng có mười sáu thần, điểm khởi là Vũ Đức ở Thân, và hai góc trời đất được tính nặng hơn. Mọi phép an mục của Thái Ất đều dựa trên câu này.

Lễ Ký, Nguyệt Lệnh, đại ý: tháng đầu xuân, luật ứng là Thái Thốc. — Lễ Ký, Nguyệt Lệnh

Bình: đặt cạnh nhau để thấy tên thần Thái Ất mượn từ những hệ có sẵn — âm luật, thiên văn, binh pháp — nhưng không giữ vị trí gốc của chúng.

Đọc cho đúng mức

Bảng tên thần lấy theo các bản lưu hành. Kim Kính bản Tứ Khố hiện có trên mạng không chép trọn bảng mười sáu thần; một số tên (Vũ Đức, Âm Đức, Đại Vũ, Đại Quýnh, Địa Chủ, Đại Uy, Lã Thân, Hòa Đức) xuất hiện rải rác trong sách, khớp với bảng.

Cách đọc âm Hán Việt của vài tên có dị bản, như 大炅 và 呂申. Chúng tôi chọn cách đọc phổ biến.

Những nhận xét về quy luật tên gọi là quan sát của chúng tôi, không phải lời sách.

Mười sáu thần không mang lời đoán cho người. Chúng là vị trí trên một dụng cụ tính của thuật việc nước, việc quân.

Việc nên làm

• Học thuộc vòng mười sáu thần theo chiều kim đồng hồ từ Tý trước khi thử an Văn Xương, Thủy Kích.
• Đánh dấu riêng tám gian thần; đó là chỗ cần cộng thêm một khi tính toán.
• Nếu đã quen la kinh, nhớ vòng này bằng mẹo "24 sơn bỏ tám can".
• Đọc tiếp Văn Xương, Thủy Kích để thấy vòng mười sáu thần được dùng thế nào.

Nguồn tham khảo

• Vương Hy Minh — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, bản Tứ Khố Toàn Thư, quyển 1: phép đếm mười sáu thần (trích nguyên văn).
• Các bản Thái Ất lưu hành: bảng mười sáu thần theo chi và duy (đại ý).
• Lễ Ký — Nguyệt Lệnh: luật Thái Thốc ứng tháng đầu xuân (đại ý).