Vì sao triều đình cấm dân giữ sách thiên văn, Thái Ất: luật thời Đường, Minh và ở Việt Nam

Luật nhà Đường cấm nhà riêng giữ đồ vật thiên tượng, sách thiên văn, sấm, binh thư, lịch bảy diệu và thức bói Thái Nhất (Thái Ất), Lôi Công; ai vi phạm bị phạt hai năm đồ, tự học thiên văn cũng bị tội như thế. Luật Minh phạt một trăm trượng và thưởng bạc cho người tố giác. Lý do: đó là công cụ nói về thiên mệnh và chiến tranh.

Nguyên văn luật Đường: Thái Nhất được gọi đích danh

Đường Luật Sớ Nghị, bộ luật kèm lời giải chính thức của nhà Đường, quyển 9 (phần Chức chế), có điều "Tư hữu huyền tượng khí vật", tư giữ đồ vật về thiên tượng. Luật văn kể một danh sách rất cụ thể:

Hình phạt: đồ hai năm (lao dịch hai năm). Lời chú trong luật ghi thêm: tự học thiên văn cũng bị tội như vậy. Phần sớ nghị giải: Thái Nhất và Lôi Công đều là tên thức, dùng để đoán lành dữ; còn "tư tập thiên văn" là không tự có sách mà học truyền tay nhau, cũng phải chịu đồ hai năm.

Điều thú vị là luật cũng ghi rõ cái không cấm: sách vĩ, sách hậu và Luận Ngữ sấm không nằm trong giới hạn cấm. Tức là nhà Đường không cấm mọi thứ dính đến điềm báo; họ chọn đúng những thứ có thể dùng để tính thiên mệnh và chiến tranh.

Đây là văn bản pháp luật hiếm hoi gọi Thái Ất đích danh, và nó cho biết hai điều về môn thuật này: đời Đường, Thái Ất đã là một "thức" được biết đến rộng rãi đủ để phải cấm; và nó được xếp chung với binh thư và thiên văn, không chung với bói toán dân gian.

Luật Minh: bỏ tên thức, thêm thưởng tố giác

Đại Minh Luật, quyển 12 (Lễ luật, phần Nghi chế), có điều "Thu tàng cấm thư cập tư tập thiên văn", cất giữ sách cấm và tự học thiên văn. So với luật Đường, có mấy chỗ đổi:

Lời Toản chú đi kèm luật Minh giải nghĩa từng thứ: huyền tượng khí vật là đồ tượng trời như toàn cơ ngọc hành, hồn thiên nghi; thiên văn là sách suy đo để đoán lành dữ; đồ sấm là sách tranh vẽ, sấm vĩ đoán trước trị loạn, như Thôi Bối Đồ, Thấu Thiên Kinh. Chú giải nói thẳng lý do: những thứ này đủ để mê hoặc đời, lừa dân.

Hai chi tiết cuối bảng đáng suy nghĩ. Thưởng bạc cho người tố giác là cách biến hàng xóm thành người canh chừng. Còn việc đưa người đã học thành nghề vào Khâm Thiên Giám cho thấy triều Minh không muốn xoá tri thức thiên văn, mà muốn gom nó về một chỗ: người giỏi thì làm cho triều đình, không làm cho ai khác.

Vì sao phải cấm: ba lý do

Một: thiên văn là ngôn ngữ của thiên mệnh

Trong chính trị Trung Hoa cổ, quyền làm vua dựa trên "thiên mệnh", và thiên mệnh được đọc qua thiên tượng: nhật thực, sao chổi, hành tinh đi lạ. Ai đọc được trời thì có thể nói trời đã đổi ý. Lịch sử đầy những cuộc khởi binh mở đầu bằng một lời sấm hay một điềm trời: cuối đời Tây Hán, sấm vĩ được cả Vương Mãng lẫn Lưu Tú dùng để nói mình được mệnh. Triều đình nào cũng biết bài học ấy, nên giữ độc quyền đọc trời.

Hai: Thái Ất và binh thư là công cụ chiến tranh

Thái Ất được làm ra để đoán thế chủ khách của hai đội quân (xem các tướng trong Thái Ất). Bốn quyển trong Thái Ất Kim Kính Thức Kinh bàn bày trận, mai phục, đoán gián điệp. Để một công cụ như thế trong tay tư nhân, theo lối nghĩ của triều đình, là để ngỏ cửa cho kẻ mưu phản chọn ngày khởi sự. Luật Đường xếp Thái Ất cạnh binh thư là đúng với bản chất của nó.

Ba: lịch là quyền của vua

Ban lịch, "chính sóc", là việc của thiên tử: các nước chư hầu, phiên thuộc nhận lịch là nhận chính thống. Một bộ lịch tự tính, nhất là thất diệu lịch tính được vị trí các hành tinh, có thể dùng để đoán điềm và có thể thành lịch riêng của một thế lực khác. Thái Ất, dựng trên tích niên và lịch pháp (xem Thái Ất thần số), mang luôn tính chất ấy.

Lệnh cấm để lại dấu vết gì

Lệnh cấm kéo dài hơn một nghìn năm, qua nhiều triều, có ảnh hưởng thấy được đến chính môn Thái Ất:

• Ít bản chép, nhiều chỗ sai. Sách lưu chủ yếu trong cơ quan nhà nước, ít người chép, ít người đối chiếu. Bản Kim Kính trong Tứ Khố đã có phần người sau thêm vào và có con số mâu thuẫn.
• Ít thầy, ít người dùng. Tử Vi, Bát Tự không bị cấm đích danh, lan rộng trong dân; Thái Ất thì không. Đến nay người dùng Thái Ất thật sự rất ít, như bài học Thái Ất bắt đầu từ đâu nói.
• Hào quang bí truyền. Thứ bị cấm thì thành thứ quý. Các truyện về "sách Thái Ất bí truyền" trao cho một người tài, như chuyện Trạng Trình (xem Trạng Trình và Thái Ất), có phần sức hút từ chính lệnh cấm.

Ở Việt Nam thì sao

Đây là phần chúng tôi chưa kiểm được trọn, nên nói rõ mức độ chắc của từng ý.

• Các triều Việt Nam có cơ quan thiên văn riêng. Tư thiên giám, Khâm thiên giám là tên quen thuộc qua các triều; triều Nguyễn đặt Khâm thiên giám coi việc lịch, thiên văn, chọn ngày. Việc nhà nước giữ phần thiên văn, lịch pháp là chắc.
• Quốc triều hình luật (bộ luật nhà Lê, nền từ thời Hồng Đức, bản còn lại được ban hành lại năm 1777) chịu ảnh hưởng luật Đường ở nhiều chỗ. Chúng tôi chưa tìm được điều nào tương ứng với điều "tư hữu huyền tượng khí vật" của luật Đường trong bản dịch hiện có, nên không khẳng định có hay không.
• Hoàng Việt luật lệ (luật Gia Long, 1812) dựa phần lớn vào luật nhà Thanh, mà luật Thanh lại kế thừa điều cấm sách của luật Minh. Vì vậy nhiều khả năng luật Gia Long có điều cấm tương tự; chúng tôi chưa đối chiếu được nguyên văn.

Người đọc nào có trong tay bản dịch hai bộ luật này mà tìm được điều khoản, xin cho chúng tôi biết để bổ sung. Đây đúng là loại chi tiết không nên điền theo suy đoán.

Sách cổ nói gì

Phàm đồ vật về thiên tượng, sách thiên văn, đồ thư, sấm thư, binh thư, lịch bảy diệu, thức Thái Nhất, thức Lôi Công, nhà riêng không được có; ai trái thì đồ hai năm. Tự học thiên văn cũng vậy. — Đường Luật Sớ Nghị, quyển 9

Thức Thái Nhất, Lôi Công đều là tên thức, dùng để đoán lành dữ. — Đường Luật Sớ Nghị, quyển 9, phần sớ nghị

Phàm nhà riêng cất giữ đồ vật về thiên tượng, sách thiên văn, đồ sấm và các sách đáng cấm… thì phạt trượng một trăm. Nếu tự học thiên văn thì tội cũng như vậy. — Đại Minh Luật, quyển 12

Bình: từ Đường sang Minh, luật bỏ việc kể tên từng thức bói nhưng giữ nguyên lõi: thiên văn và sấm là của nhà nước. Hình phạt nhẹ đi (từ đồ sang trượng), nhưng thêm thưởng tố giác và thêm con đường "thu nạp" người giỏi vào Khâm Thiên Giám. Đó là bước chuyển từ cấm sang kiểm soát.

Đọc cho đúng mức

Lệnh cấm cho thấy triều đình xưa coi trọng Thái Ất và thiên văn như công cụ quyền lực, không cho thấy Thái Ất đoán đúng. Cũng không nên hiểu rằng không ai ngoài cung biết thiên văn: lệnh cấm có từng lúc thực thi gắt, từng lúc lỏng, và sách vẫn lưu truyền ngầm. Phần về Việt Nam trong bài còn chỗ trống chưa kiểm được; những gì chưa đối chiếu nguyên văn chúng tôi đã ghi rõ là chưa chắc. Ngày nay sách Thái Ất đã in công khai trong Tứ Khố Toàn Thư và có trên mạng; giá trị của chúng là tư liệu lịch sử khoa học và chính trị.

Việc nên làm

• Khi gặp câu "sách Thái Ất xưa bị cấm", tra xem đó là luật triều nào, điều nào; luật Đường gọi tên Thái Ất, luật Minh thì không.
• Đọc điều luật trong bối cảnh: triều đình cấm vì sợ thiên mệnh và binh biến, không phải vì sách "linh".
• Nếu có bản dịch Quốc triều hình luật hay Hoàng Việt luật lệ, thử tìm điều về thiên văn, sấm vĩ để so với luật Đường, Minh.
• Đọc thêm bài Thái Ất và các lời sấm để thấy vì sao sấm và Thái Ất hay bị gộp làm một.

Nguồn tham khảo

• Đường Luật Sớ Nghị — quyển 9, Chức chế, điều Tư hữu huyền tượng khí vật (luật văn và sớ nghị, nguyên văn)
• Đại Minh Luật — quyển 12, Lễ luật, Nghi chế, điều Thu tàng cấm thư cập tư tập thiên văn, kèm Toản chú (nguyên văn)
• Quốc triều hình luật; Hoàng Việt luật lệ — chưa đối chiếu được điều tương ứng
• Vương Hy Minh — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh và đề yếu Tứ Khố Toàn Thư (đại ý)