Nhà cuối hẻm cụt: khí 'tụ' hay khí 'tắc' theo sách loan đầu

Theo loan đầu đô thị, hẻm là "nước": hẻm cụt là dòng nước dừng lại ở cuối. Nhà cuối hẻm là khí tụ khi hẻm có độ rộng vừa, sáng, thoáng, nước mưa thoát được và trục hẻm không đâm thẳng vào cửa; thành khí tắc khi hẻm hẹp tối, ngập khi mưa, rác dồn về cuối. Trước mọi chuyện khí, hãy xem lối thoát khi có cháy.

Đường là nước: lối đọc từ Táng Thư đến phố

Câu nền của cả môn phong thủy nằm trong Táng Thư của Quách Phác:

Nghĩa là: khí gặp gió thì tan, gặp nước giới hạn thì dừng. Người xưa xem nước là thứ giữ khí lại, còn gió thổi thốc là thứ làm khí tan. Thủy Long Kinh, đại ý, chuộng nước uốn lượn, chậm, tụ thành vũng trước huyệt; chê nước chảy thẳng tuột đi và nước tù không lưu thông.

Ở phố không có sông trước cửa, thầy hiện đại đọc đường đi như dòng nước: người, xe chảy theo đường như nước chảy theo lòng sông. Lối đọc này không có trong cổ thư — Táng Thư viết về đất mộ, Thủy Long Kinh viết về sông ngòi thật — nhưng nó là cách phổ biến nhất để đem loan đầu vào thành phố (bài loan đầu trong phố giải kỹ). Theo lối đó, hẻm cụt là dòng nước đi vào rồi dừng lại. Câu hỏi "tụ hay tắc" thật ra là câu hỏi "vũng nước trong hay ao tù".

Năm dạng hẻm cụt hay gặp ở TP.HCM

Thành phố có hàng chục nghìn con hẻm, phần lớn hình thành từ đường đi bộ giữa ruộng vườn cũ, nên hình dạng rất khác nhau. Năm dạng hay gặp:

Hai dạng đáng mua nhất theo cả sách lẫn đời sống là hẻm có khoảng trống cuối và nhà nằm bên hông cuối hẻm. Khoảng trống cuối hẻm đóng đúng vai minh đường — chỗ thoáng trước nhà mà sách nào cũng coi trọng. Dạng khó nhất là hẻm dốc xuống: ở đây "nước tụ" không còn là ẩn dụ, nước mưa thật dồn về cửa nhà bạn.

Dấu hiệu "tụ" và dấu hiệu "tắc"

Đứng ở đầu hẻm lúc trời mưa và lúc chiều tối là cách xem tốt nhất. Dấu hiệu tụ:

• Hẻm rộng đủ hai xe máy tránh nhau, đi vào không phải nghiêng người.
• Có nắng xuống mặt hẻm ít nhất một buổi trong ngày; nhà hai bên không đua ban công chạm nhau.
• Mặt hẻm có cống, không đọng nước quá nửa giờ sau mưa.
• Cuối hẻm sạch, có cây, có người ngồi — nơi người ta muốn dừng lại.

Dấu hiệu tắc:

• Hẻm dưới một mét rưỡi, tối cả ban ngày, dây điện chằng chịt sát đầu.
• Cuối hẻm là chỗ gom rác, chỗ đặt đồng hồ nước điện của cả dãy, chỗ đổ xà bần.
• Mưa lớn thì nước ngập qua bậc cửa; nhà nào cũng có tấm chắn nước trước cửa.
• Không có lối nào khác ra ngoài ngoài miệng hẻm.

Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, xem suối nước là "huyết mạch" của ngôi nhà. Đặt vào hẻm, huyết mạch tốt là dòng người và nước mưa đi được rồi dừng đúng chỗ; huyết mạch tắc là nước không thoát, người không qua.

Nhà cuối hẻm bị trục hẻm đâm thẳng

Đây là dạng đầu tiên trong bảng: nhà chặn ngang đầu hẻm, trục hẻm chạy thẳng vào cửa. Sách gọi đây là "lộ xung" — đường đâm. Cuối hẻm cụt thì dòng chảy chậm, khác đường lớn đâm vào nhà, nên mức độ nhẹ hơn nhiều; phần đáng lo thật là đèn pha xe máy chiếu vào nhà ban đêm và mưa tạt theo trục hẻm.

Cách điều chỉnh không cần đụng tới kết cấu:

• Lùi cửa chính vào trong, làm một khoảng hiên nhỏ có mái; cửa không còn đứng trên đúng trục hẻm.
• Đặt chậu cây lớn hoặc bồn cây xây ngay trước cửa, lệch về một bên, để người đi vào phải rẽ nhẹ.
• Dùng cổng xếp hoặc cửa có ô kính mờ ở tầm mắt thay vì kính trong.

Mức nặng nhẹ của đường đâm theo độ rộng, độ dài của đường được bàn ở bài nhà đâm đường.

Chuyện thật số một: lối thoát khi cháy

Ở hẻm cụt, lửa không phải là chuyện "khí". Xe chữa cháy cỡ lớn cần lối đi rộng, phần lớn hẻm ở các quận cũ không vào được; lực lượng chữa cháy phải dừng ở đầu hẻm rồi kéo vòi bộ vào. Một cuộn vòi chữa cháy thông dụng dài khoảng 20 mét; nhà cuối một con hẻm sâu trăm mét là năm sáu cuộn nối nhau, mất thêm từng phút. Bề rộng đường cho xe chữa cháy được quy định trong quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình; con số và ngoại lệ cụ thể nên hỏi cơ quan phòng cháy địa phương thay vì đoán.

Nhà cuối hẻm cụt chỉ có một hướng ra: miệng hẻm. Nếu đám cháy ở giữa hẻm, nhà cuối hẻm bị chặn đúng lối ấy. Vì vậy:

• Mở lối thoát thứ hai qua mái hoặc ban công. Khung sắt bảo vệ ban công, cửa sổ ("chuồng cọp") nên có một ô mở được từ bên trong, khoá treo chìa để sẵn cạnh đó.
• Biết sân thượng nhà bên. Thoả thuận với hàng xóm về lối sang sân thượng khi khẩn cấp; nhiều dãy nhà hẻm có mái liền nhau.
• Bình chữa cháy ở tầng trệt và cạnh bếp, thêm mặt nạ lọc khói cho từng người ở các tầng ngủ.
• Không chất đồ ở chân cầu thang, không đậu xe chắn lối đi chung cuối hẻm.

Nhiều phường đã đặt điểm chữa cháy công cộng ở các hẻm sâu; nhà cuối hẻm nên biết điểm gần nhất ở đâu.

Chuyện thật số hai: nước và triều cường

Ở những quận thấp của TP.HCM, mặt hẻm thường được nâng sau mỗi đợt làm đường, còn nhà xây trước đó thì đứng yên. Kết quả là nền nhà cuối hẻm thấp hơn mặt hẻm, và nước mưa — "nước tụ" theo đúng nghĩa đen — chảy vào nhà. Trước khi mua hay sửa, đo chênh lệch giữa nền nhà và mặt hẻm, hỏi hàng xóm mùa mưa năm rồi nước lên tới đâu. Bài nhà thấp hơn mặt đường có các cách nâng nền và chắn nước từng phần. Còn nếu đang cân nhắc mua một mảnh đất trống cuối ngõ để xây mới, bài đất cuối ngõ cụt bàn từ góc người mua.

Đọc cho đúng mức

"Đường là nước" là lối đọc của người sau, không phải câu chữ của Táng Thư hay Thủy Long Kinh; nó hữu ích như một hình ảnh để nhìn dòng chảy của người, xe, gió, nước mưa, chứ không phải phép tính. Hai thầy cùng đứng ở một con hẻm có thể đọc một bên là "tụ", một bên là "tắc", tùy họ coi trọng hình hẻm hay độ sáng.

Một điều không cần tranh: hẻm có lối thoát, có nắng, có thoát nước thì người ở dễ chịu; hẻm thiếu ba thứ đó thì không cách sắp đặt nào trong nhà bù lại được. Các cách điều chỉnh trong bài làm cửa nhà dễ chịu hơn, không thay đổi được độ rộng con hẻm.

Việc nên làm

• Đứng ở đầu hẻm lúc mưa và lúc tối, xem năm dấu hiệu tụ – tắc ở trên.
• Đo chênh cốt nền nhà với mặt hẻm; hỏi mực nước ngập năm trước.
• Mở một ô thoát hiểm trên khung sắt ban công hoặc cửa sổ tầng ngủ.
• Nếu trục hẻm đâm thẳng cửa, lùi cửa tạo hiên hoặc đặt bồn cây lệch trước cửa.
• Giữ cuối hẻm sạch, có cây — chỗ "vũng nước" trước nhà nên là chỗ người ta muốn dừng lại.

Một chậu cây khỏe trước cửa cuối hẻm làm cho khoảng đất nhỏ ấy có sức sống và người qua lại để ý giữ sạch. Nếu muốn thêm một vật nhỏ làm lời nhắc chăm chút khoảng trước nhà, nhiều người chọn đồ hành Mộc; đó là biểu tượng, phần việc chính vẫn là thoát nước và lối thoát.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — Quách Phác, đời Tấn; câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ".
• Thủy Long Kinh — Tưởng Đại Hồng biên tập, đời Thanh; phần nước tụ, nước chảy (đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — câu lấy suối nước làm huyết mạch của nhà (đại ý).
• Lối đọc "đường là nước" là cách đọc loan đầu đô thị của các thầy hiện đại, ghi rõ trong bài là không có nguyên văn cổ thư.
• Bề rộng đường cho xe chữa cháy: quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình — số cụ thể kiểm với cơ quan phòng cháy địa phương.