Khai, hợp, xu: cách Nội Kinh xếp ba âm ba dương như cánh cửa

Khai, hợp, xu là cách Tố Vấn, thiên Âm Dương Ly Hợp Luận, ví ba dương và ba âm như một cánh cửa: Thái Dương là "khai" (mở), Dương Minh là "hợp" (đóng), Thiếu Dương là "xu" (trục xoay); bên âm thì Thái Âm là khai, Quyết Âm là hợp, Thiếu Âm là xu. Một số bản chép "khai" thành "quan", tức then cửa.

Chữ "hợp" ở đây là chữ 闔, đọc Hán Việt là hạp, nghĩa là đóng cửa; người Việt quen nói "khai, hợp, xu" nên bài giữ cách gọi ấy. Bài tên gọi kinh lạc đã nhắc lối ví này trong một câu. Ở đây chúng tôi dịch đoạn gốc, vẽ lại cái cửa theo lời chú của Vương Băng, chỉ ra dị bản "khai" và "quan", rồi nối sang sáu kinh của Thương Hàn Luận.

Đoạn gốc

Hoàng Đế hỏi về sự "ly hợp" (tách và hợp) của ba âm ba dương. Kỳ Bá trước hết đặt thân người vào không gian: thánh nhân quay mặt về Nam, phía trước gọi là Quảng Minh, phía sau là Thái Xung; rồi kể lần lượt vị trí và gốc ngọn của từng kinh. Đến cuối mỗi phần, ông tóm lại:

• Ba dương: Thái Dương là khai, Dương Minh là hợp, Thiếu Dương là xu. Ba kinh không được rời nhau; mạch đập mà không nổi gọi là "nhất dương".
• Ba âm: Thái Âm là khai, Quyết Âm là hợp, Thiếu Âm là xu. Ba kinh không được rời nhau; mạch đập mà không chìm gọi là "nhất âm".

Hai chữ "nhất dương", "nhất âm" là ý chính: ba phần của một cánh cửa chỉ có nghĩa khi đi cùng nhau. Cửa không có trục thì không xoay, có trục mà không có cánh thì không che được gì.

Vẽ lại cái cửa theo lời chú của Vương Băng

Vương Băng đời Đường chú đoạn này bằng một câu rất gọn (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"): khai là cái giữ nền của động và tĩnh; hợp là cái nắm quyền đóng giữ; xu là cái chủ sự xoay chuyển nhỏ nhiệm. Đặt vào hình một cánh cửa nhà xưa:

Đọc bảng sẽ thấy vì sao lối ví này được nhớ lâu: nó không xếp ba kinh theo "nhiều ít" (như Thái là lớn, Thiếu là nhỏ), mà theo chức năng. Thiếu Dương không phải là "dương ít nhất", mà là chỗ xoay chuyển.

Dị bản: "khai" hay "quan"

Bản Tố Vấn thông dụng chép "Thái Dương vi khai". Nhưng lời Tân hiệu chính của các nhà hiệu sách đời Tống (Lâm Ức và cộng sự) ghi rõ: sách Cửu Khư chép "Thái Dương vi quan", Giáp Ất Kinh cũng vậy. Chữ khai (開, mở) và chữ quan (關, then cửa) viết theo lối chữ cũ rất giống nhau, nên lẫn là chuyện dễ hiểu.

Hai cách đọc cho hai hình ảnh hơi khác:

• Khai – hợp – xu: cánh mở, cánh đóng, trục. Thái Dương là cánh mở ra ngoài.
• Quan – hợp – xu: then cửa, cánh cửa, trục. Thái Dương là cái then cài ngoài cùng, giữ cửa khỏi bị phá.

Một chứng cứ thú vị nằm ở thiên Bì Bộ Luận của chính Tố Vấn, chỗ đặt tên cho vùng da của sáu kinh: vùng da Thái Dương tên là Quan Xu, Thái Âm là Quan Chập, Thiếu Dương là Xu Trì, Thiếu Âm là Xu Nho, Dương Minh là Hại Phi, Quyết Âm là Hại Kiên. Chữ "quan" rơi đúng vào hai kinh "khai", chữ "xu" rơi đúng vào hai kinh "xu"; còn chữ "hại", nhiều nhà chú giải cho là mượn âm của chữ hạp, rơi đúng vào hai kinh "hợp". Sự trùng khớp này khiến cách đọc "quan" có nhiều người ủng hộ (bài kinh biệt và bì bộ có bảng tên đủ).

Khi một bộ phận của cửa hỏng

Lời Tân hiệu chính còn chép lại từ Cửu Khư, và Linh Khu thiên Căn Kết cũng có đoạn tương tự, những gì xảy ra khi một bộ phận "gãy". Đại ý:

Bảng này là lý luận bệnh của sách cổ, không phải hướng dẫn chữa. Nó cho thấy người viết Nội Kinh dùng hình ảnh cái cửa một cách nhất quán: cửa ngoài hỏng thì "giặc" vào nhanh (bệnh bạo phát), cửa trong hỏng thì không giữ được khí, trục hỏng thì cả hệ thống không đứng vững.

Nối sang sáu kinh của Thương Hàn Luận

Thương Hàn Luận của Trương Trọng Cảnh xếp bệnh sốt cấp tính theo sáu kinh, theo thứ tự quen thuộc từ Tố Vấn thiên Nhiệt Luận: Thái Dương, Dương Minh, Thiếu Dương, Thái Âm, Thiếu Âm, Quyết Âm (xem Thương Hàn Luận). Bản thân Thương Hàn Luận không dùng chữ khai, hợp, xu; nhưng các nhà chú giải đời sau hay dùng cái cửa này để giải vì sao sáu kinh bệnh mang tính chất như thế:

Cột cuối là cách đọc của người viết dựa trên các lời chú phổ biến, không phải lời của Trương Trọng Cảnh. Có một chỗ đáng để ý: ở bên dương, thứ tự truyền bệnh đi khai, hợp, xu; ở bên âm lại đi khai, xu, hợp. Hai cái cửa không được "đi qua" theo cùng một chiều, và các nhà chú giải cũng chưa thống nhất vì sao.

Bộ sáu tên ấy còn xuất hiện trong học thuyết vận khí, ở dạng sáu khí (Quyết Âm Phong Mộc, Thiếu Âm Quân Hỏa…; xem tư thiên tại tuyền). Cùng một bộ tên mà ba hệ dùng ba cách: kinh lạc, bệnh sốt, và khí hậu năm.

Sách cổ nói gì

Dịch: Vậy sự tách hợp của ba dương: Thái Dương là mở, Dương Minh là đóng, Thiếu Dương là trục. Ba kinh không được rời nhau; mạch đập mà không nổi, gọi là một dương. — Tố Vấn, thiên Âm Dương Ly Hợp Luận

Dịch: Vậy sự tách hợp của ba âm: Thái Âm là mở, Quyết Âm là đóng, Thiếu Âm là trục. — Tố Vấn, thiên Âm Dương Ly Hợp Luận

Dịch: Khai là cái giữ nền của động và tĩnh; hạp là cái nắm quyền đóng giữ; xu là cái chủ sự xoay chuyển nhỏ nhiệm. — Vương Băng, chú Tố Vấn

Bình: câu thứ ba là lời chú đời Đường, gần một nghìn năm sau phần lớn văn bản Nội Kinh, nhưng chính nó biến ba chữ khô thành một hình ảnh dễ nhớ. Ngay dưới lời chú ấy, các nhà hiệu sách đời Tống ghi dị bản "Thái Dương vi quan" của Cửu Khư và Giáp Ất Kinh; người đọc cẩn thận nên giữ cả hai cách đọc.

Đọc cho đúng mức

• Khai, hợp, xu là phép ví, không phải giải phẫu. Không có cánh cửa hay bản lề nào trong cơ thể; đó là cách người xưa nói về chức năng của các lớp kinh.
• Văn bản có dị bản (khai và quan; tên bệnh khi "hợp gãy"). Không nên dựa vào một chữ để dựng cả một lý thuyết.
• Việc nối với lục kinh Thương Hàn là cách giải của đời sau. Nó hữu ích để hiểu, nhưng Thương Hàn Luận không tự nói như vậy.
• Không dùng bảng để tự chẩn đoán. Các triệu chứng như tiêu chảy kéo dài, sốt, mạch yếu, buồn chán kéo dài cần được khám.

Việc nên làm

1. Đọc đoạn gốc cùng lời chú Vương Băng; nếu có bản Giáp Ất Kinh hay Thái Tố, so chỗ chữ khai và quan.
2. Học sáu kinh theo hai trục cùng lúc: theo lượng (Thái, Thiếu, Dương Minh, Quyết Âm) và theo chức năng (khai, hợp, xu); hai trục bổ sung cho nhau.
3. Xem đường đi của từng kinh ở các trang kinh lạc, ví dụ kinh Bàng quang túc Thái Dương.
4. Có triệu chứng bất thường, đi khám.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Tố Vấn, thiên Âm Dương Ly Hợp Luận (nguyên văn, đối chiếu bản Trùng quảng bổ chú Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn, Tứ bộ tùng san, trên Wikisource tiếng Trung); thiên Bì Bộ Luận (tên vùng da sáu kinh); thiên Nhiệt Luận (thứ tự sáu kinh).
• Vương Băng (đời Đường), chú Tố Vấn; lời Tân hiệu chính đời Tống ghi dị bản Cửu Khư, Giáp Ất Kinh (nguyên văn, cùng bản trên).
• Linh Khu, thiên Căn Kết — đoạn khai, hợp, xu gãy (đại ý).
• Trương Trọng Cảnh, Thương Hàn Luận — đặc điểm bệnh sáu kinh (đại ý).