"Tỳ vị là gốc hậu thiên": Lý Đông Viên và tư tưởng coi ăn uống là trung tâm

"Tỳ vị là gốc hậu thiên" nghĩa là: sau khi sinh ra, con người sống nhờ ăn uống, và chính Tỳ Vị biến thức ăn thành khí huyết nuôi cả thân. Gốc tiên thiên, phần bẩm thụ từ cha mẹ, thuộc Thận. Lý Đông Viên đời Kim – Nguyên là người đặt Tỳ Vị vào trung tâm học thuyết, với câu nổi tiếng: Tỳ Vị bị tổn thương thì trăm bệnh sinh ra.

Hai cái gốc: tiên thiên và hậu thiên

Câu ghép đôi quen thuộc nhất của Đông y về cái gốc của sự sống được Lý Trung Tử đời Minh tóm trong Y Tông Tất Độc (1637), đại ý: Thận là gốc tiên thiên, Tỳ là gốc hậu thiên.

Bảng này có một hàm ý thực tế mà người xưa rất coi trọng: phần tiên thiên ta không chọn được, nhưng phần hậu thiên nằm trong tay mình mỗi bữa ăn. Đó là lý do nhiều thầy thuốc khi gặp người bệnh lâu ngày, việc đầu tiên không phải bổ Thận cho mạnh, mà là làm cho người ấy ăn được trở lại.

Tỳ trong Đông y cũng không phải lá lách. Theo tạng tượng, Tỳ là hệ chức năng "vận hoá": nhận thức ăn từ Vị, tách lấy phần tinh, đưa lên Phế rồi phân đi toàn thân, đồng thời vận chuyển nước. Nếu phải đặt cạnh giải phẫu, nó gần với toàn bộ quá trình tiêu hoá, hấp thu hơn là với lá lách.

Lý Đông Viên: học thuyết sinh ra từ một thành bị vây

Lý Cảo, hiệu Đông Viên lão nhân (1180 – 1251), người đất Chân Định, sống cuối đời Kim sang đầu Nguyên. Ông là một trong bốn danh gia Kim – Nguyên, bốn người mỗi người một hướng:

Học thuyết của Lý Đông Viên gắn với một biến cố có thật. Năm 1232, quân Mông Cổ vây kinh thành Biện Lương (Khai Phong) của nhà Kim. Trong sách Nội Ngoại Thương Biện Hoặc Luận, ông kể đại ý: sau khi vây thành được giải, trong thành phát ra bệnh lớn, số người không qua khỏi nhiều vô kể; thầy thuốc đương thời coi đó là bệnh ngoại cảm, cho ra mồ hôi, cho xổ, càng chữa càng hỏng. Ông cho rằng người trong thành đã đói khát, lao lực, lo sợ suốt mấy tháng, Tỳ Vị đã tổn thương từ bên trong, nên bệnh là "nội thương" chứ không phải "ngoại cảm", phải nâng đỡ chứ không được công phạt.

Tên cuốn sách đã nói hết: "biện hoặc", tức phân rõ chỗ nghi ngờ giữa nội thương và ngoại cảm. Đặt vào bối cảnh hôm nay, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trận dịch ấy có thể là một bệnh truyền nhiễm bùng ra trong thành đông người, thiếu ăn, thiếu vệ sinh; còn Lý Đông Viên nhìn thấy đúng một nửa quan trọng: người đói, người kiệt sức thì không chịu nổi những phép chữa làm hao thêm. Đó cũng là tinh thần "chớ hư hư" trong bài hư thì bổ, thực thì tả.

Tỳ Vị Luận nói gì

Tỳ Vị Luận (khoảng năm 1249) xoay quanh mấy ý chính, đọc theo đại ý:

• Nội thương Tỳ Vị, trăm bệnh từ đó sinh ra. Ba nguyên nhân làm Tỳ Vị tổn thương: ăn uống không điều độ, lao lực quá sức, và cảm xúc (lo nghĩ, sợ hãi) kéo dài. Đây chính là bộ ba của người trong thành bị vây, và cũng là bộ ba của nhiều người làm việc quá sức hôm nay.
• Khí của Tỳ phải đi lên, khí của Vị phải đi xuống. Tỳ đưa phần tinh lên nuôi đầu mặt, Phế; Vị đưa phần cặn xuống ruột. Tỳ khí hãm xuống thì người mệt, nặng chân, đi ngoài lỏng, có khi sa giáng. Ông đặc biệt chú ý đến việc nâng dương khí lên.
• "Âm hoả" sinh ra khi khí hư. Người lao lực, ăn uống thất thường có thể nóng sốt từng cơn, ra mồ hôi, khát, trông như nhiệt mà thật ra do khí hư. Với loại nóng này, ông chủ trương dùng thuốc vị ngọt tính ấm để bồi khí, nổi tiếng với câu đại ý "cam ôn trừ đại nhiệt" (vị ngọt ấm trừ được nóng lớn). Đây là một trong những ý nghịch với trực giác nhất của y học cổ, và cũng dễ dùng sai nhất nếu không biện chứng kỹ.

Phương nổi tiếng nhất ông để lại là Bổ Trung Ích Khí Thang, đến nay vẫn được dùng. Chúng tôi chỉ nêu tên để người đọc nhận ra khi gặp trong sách; dùng hay không, dùng thế nào là việc của thầy thuốc có giấy phép sau khi khám.

Vị khí: thứ thầy thuốc xưa hỏi đầu tiên

Ý "Tỳ Vị làm gốc" không chỉ là một học thuyết, nó đi vào cả cách chẩn đoán. Tố Vấn coi vị khí là dấu hiệu sống còn: mạch người khoẻ phải có vẻ hoà hoãn, mềm mại, sách gọi là mạch "có vị khí"; mạch mất vẻ ấy là dấu hiệu nặng. Đời sau tóm thành câu "có vị khí thì sống, mất vị khí thì nguy".

Ngoài đời, "vị khí" được nhìn qua những điều rất giản dị: người bệnh còn ăn được không, ăn có ngon không, có biết đói không. Một người ốm nặng mà bắt đầu thấy đói, đòi ăn cháo, thầy thuốc xưa coi là dấu hiệu tốt. Bác sĩ hiện đại cũng theo dõi y như vậy: dinh dưỡng của người bệnh nằm viện là một chỉ số được đo và can thiệp, vì suy dinh dưỡng làm vết thương lâu lành, dễ nhiễm trùng, hồi phục chậm.

Mâm cơm Việt nhìn qua lăng kính Tỳ Vị

Đọc Lý Đông Viên bằng con mắt người Việt, có nhiều chỗ thấy quen:

• Cơm là trung tâm. Mâm cơm truyền thống lấy hạt gạo làm gốc, rau và canh đi kèm, đạm vừa phải. Trong ngũ hành, ngũ cốc thuộc Thổ, đúng hành của Tỳ. Câu "có thực mới vực được đạo" của ông bà là phiên bản dân gian của "hậu thiên chi bản".
• Canh trong bữa. Bát canh rau đầu hoặc cuối bữa giúp ăn dễ trôi, thêm nước, thêm rau; người xưa gọi là làm cho bữa ăn "hoà".
• Cháo cho người ốm. Ông bà ta cho người ốm ăn cháo, người mới ốm dậy ăn cháo trước rồi mới ăn cơm. Đó là đúng nguyên tắc đỡ cho Tỳ Vị đang yếu: ăn thứ dễ tiêu, ít một, nhiều bữa. Hải Thượng Lãn Ông còn dành cả một tập Nữ Công Thắng Lãm để ghi cách nấu nướng, chế biến, đủ thấy ông coi bếp là nửa kia của nghề thuốc.
• Ăn đúng bữa, không ăn quá no. Tố Vấn có câu "ăn uống gấp đôi thì ruột dạ dày bị tổn thương". Câu ấy hợp với khuyến cáo dinh dưỡng hiện đại về ăn vừa đủ, đều bữa.

Nhưng cũng phải nói thẳng: mâm cơm Việt hôm nay khác thời Lý Đông Viên. Cơm trắng nhiều, ít rau, nhiều đồ chiên, nhiều nước ngọt là một trong những lý do tỉ lệ tiểu đường, béo phì đang tăng. Lý Đông Viên không biết đường huyết; ông sống ở thời người ta khổ vì thiếu ăn, không phải vì thừa. Đọc ông để học tư tưởng coi ăn uống là gốc, không phải để tin rằng ăn nhiều cơm là bổ Tỳ.

Khi nào "tỳ vị yếu" không còn là chuyện ăn uống

Người Việt hay gọi mọi thứ khó tiêu, đầy bụng, ăn kém là "tỳ vị yếu". Phần lớn đúng là chuyện chức năng, cải thiện được bằng ăn uống, ngủ nghỉ. Nhưng có những dấu hiệu cảnh báo cần đi khám, vì có thể là loét dạ dày, nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, viêm gan, bệnh tuyến giáp, tiểu đường, hay ung thư đường tiêu hoá:

• sụt cân không cố ý, ăn kém kéo dài nhiều tuần;
• nuốt nghẹn, nuốt đau;
• nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu;
• thiếu máu, da xanh, mệt không rõ lý do;
• đau bụng về đêm, đau làm thức giấc;
• người trên 50 tuổi lần đầu có rối loạn tiêu hoá kéo dài.

Sách cổ nói gì

Dịch: Tỳ Vị là quan coi kho lẫm, năm vị từ đó mà ra. — Tố Vấn, Linh Lan Bí Điển Luận

Dịch: Người lấy nước và ngũ cốc làm gốc. — Tố Vấn, Bình Nhân Khí Tượng Luận

Dịch: Ăn uống gấp đôi mức thường, ruột và dạ dày bèn bị tổn thương. — Tố Vấn, Tý Luận

Lý Đông Viên, đại ý: nguyên khí của con người đầy đủ là nhờ Tỳ Vị không bị tổn thương mà nuôi dưỡng được; Tỳ Vị đã hư thì nguyên khí cũng không còn chỗ dựa, các bệnh từ đó sinh ra. — Tỳ Vị Luận

Bình: hình ảnh "kho lẫm" của Tố Vấn rất đắt. Kho không tự sinh ra lúa, kho nhận, cất, rồi phân phát. Tỳ Vị cũng vậy: nó không tạo ra sức khoẻ từ hư không, mà biến thứ ta đưa vào thành thứ nuôi ta. Câu hỏi thật vì vậy luôn là ta đưa vào kho những gì, và đưa thế nào.

Đọc cho đúng mức

• "Tỳ" trong Đông y không phải lá lách. Thói quen dịch Tỳ sang tên cơ quan lá lách trong các ngôn ngữ phương Tây là một sự trùng tên lịch sử, gây nhiều hiểu lầm.
• Lý Đông Viên là một phái, không phải toàn bộ Đông y. Cùng thời có Chu Đan Khê trọng tư âm, Trương Tòng Chính trọng công tà; đời sau có những phê bình cho rằng lạm dụng phép thăng dương, bổ khí cũng gây hại. Mỗi phái đúng ở hoàn cảnh của nó.
• Học thuyết Tỳ Vị không thay cho dinh dưỡng học hiện đại. Muốn ăn đúng với bệnh đang có (tiểu đường, gout, suy thận, bệnh gan), hãy hỏi bác sĩ dinh dưỡng.
• Bài này không đưa phương thuốc. Các phương bổ Tỳ có chỉ định, chống chỉ định riêng và phải do thầy thuốc kê sau khi khám.

Việc nên làm

• Ăn đúng bữa, nhai chậm, không ăn quá no; giữ bữa sáng.
• Mâm cơm có rau, có canh, đạm vừa phải; giảm đồ chiên, nước ngọt; người có tiểu đường hỏi bác sĩ về lượng cơm phù hợp.
• Người ốm, người mới ốm dậy, người già ăn kém: ăn mềm, ít một, nhiều bữa; theo dõi cân nặng.
• Đừng làm việc quá sức trong thời gian dài rồi bù bằng "thuốc bổ"; nghỉ ngơi là một phần của việc nuôi Tỳ Vị. Đọc thêm khí, huyết, tân dịch để hiểu vì sao người xưa nối ăn uống với khí huyết.
• Có dấu hiệu cảnh báo ở mục trên: đi khám tiêu hoá, đừng chờ.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Linh Lan Bí Điển Luận; Bình Nhân Khí Tượng Luận; Tý Luận (trích nguyên văn).
• Lý Cảo (Lý Đông Viên) — Tỳ Vị Luận; Nội Ngoại Thương Biện Hoặc Luận (đại ý).
• Lý Trung Tử — Y Tông Tất Độc (đại ý câu tiên thiên, hậu thiên).
• Hải Thượng Lãn Ông — Nữ Công Thắng Lãm (đại ý).
• Khuyến cáo dinh dưỡng hiện đại về ăn uống điều độ, và dấu hiệu cảnh báo bệnh đường tiêu hoá.