Lương y, y sĩ y học cổ truyền, bác sĩ YHCT khác nhau thế nào: chọn người khám cho đúng

Lương y là người hành nghề y học cổ truyền được Nhà nước công nhận bằng giấy chứng nhận lương y, thường học theo lối truyền nghề và được kiểm tra, không qua trường y chính quy. Y sĩ y học cổ truyền học hệ trung cấp hoặc cao đẳng, còn bác sĩ y học cổ truyền học đại học sáu năm. Cả ba đều phải có giấy phép hành nghề mới được khám chữa bệnh.

Chữ "lương y" xưa và nay

"Lương y" nghĩa đen là thầy thuốc giỏi, thầy thuốc tốt. Trong văn hoá Á Đông, chữ này mang sức nặng đạo đức. Tương truyền Phạm Trọng Yêm đời Tống từng nói đại ý: không làm được tể tướng giỏi thì làm thầy thuốc giỏi, vì cả hai đều cứu người. Ở nước ta, câu "lương y như từ mẫu" (thầy thuốc như mẹ hiền) gắn với lá thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Hội nghị cán bộ y tế năm 1955, và nay gần như là khẩu hiệu của ngành.

Hôm nay, "lương y" vừa là chữ đạo đức, vừa là một chức danh pháp lý. Nhầm hai nghĩa này là nguồn gốc của nhiều chuyện: người tự xưng "lương y", "danh y", "thần y" trên mạng không nhất thiết có giấy tờ gì. Ngược lại, có những lương y thật, được cấp chứng nhận đàng hoàng, giỏi nghề, nhưng ít khi quảng cáo.

Ba danh xưng, ba con đường

Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 (Luật số 15/2023/QH15, có hiệu lực từ 1/1/2024) liệt kê các chức danh chuyên môn được cấp giấy phép hành nghề, trong đó có bác sĩ, y sĩ, lương y và người có bài thuốc gia truyền hoặc phương pháp chữa bệnh gia truyền. Với y học cổ truyền, bức tranh thường gặp như sau:

Ngoài ba danh xưng này còn có người có bài thuốc gia truyền: được phép chữa bằng đúng bài thuốc hoặc phương pháp đã được công nhận, không phải được khám chữa mọi bệnh.

Điều quan trọng nhất không nằm ở bảng: phạm vi hành nghề của mỗi người được ghi trên giấy phép của chính người ấy. Hai lương y có thể được phép làm những việc khác nhau. Muốn biết người đang khám cho mình được làm gì, cách đáng tin nhất là xem giấy phép.

Giấy phép hành nghề: điều mới của luật 2023

Luật năm 2009 dùng "chứng chỉ hành nghề", cấp một lần dùng lâu dài. Luật 2023 đổi sang giấy phép hành nghề với mấy điểm khác cơ bản:

• Có thời hạn (năm năm) và phải gia hạn; muốn gia hạn phải cập nhật kiến thức y khoa liên tục.
• Có kiểm tra đánh giá năng lực do một hội đồng chuyên môn cấp quốc gia tổ chức trước khi cấp phép, áp dụng theo lộ trình: bác sĩ trước, các chức danh khác sau.
• Chứng chỉ cấp theo luật cũ vẫn được dùng tiếp và chuyển đổi theo lộ trình mà văn bản hướng dẫn quy định.

Với người bệnh, ý nghĩa thực tế rất đơn giản: người khám cho bạn phải có giấy phép còn hiệu lực, đúng phạm vi, và cơ sở nơi người ấy làm việc phải có giấy phép hoạt động. Đó là hai lớp giấy tờ khác nhau, cơ sở có giấy phép không có nghĩa mọi người làm ở đó đều có.

Tra cứu giấy phép thế nào

• Hỏi thẳng. Người hành nghề đàng hoàng không ngại cho xem giấy phép. Cơ sở khám chữa bệnh phải niêm yết giấy phép hoạt động, danh sách người hành nghề, giờ làm việc và giá dịch vụ ở nơi dễ thấy.
• Tra trên trang của Sở Y tế tỉnh, thành nơi cơ sở hoạt động. Các Sở Y tế công khai danh sách người được cấp giấy phép hành nghề và cơ sở được cấp giấy phép hoạt động; Bộ Y tế cũng có hệ thống thông tin quản lý hoạt động khám bệnh, chữa bệnh cho phép tra cứu.
• Đối chiếu ba thứ: họ tên trên giấy phép, chức danh (lương y, y sĩ, bác sĩ), phạm vi hoạt động chuyên môn. Một người có giấy phép lương y nhưng xưng "bác sĩ", hay giấy phép phạm vi châm cứu mà lại bán "thuốc đặc trị", là dấu hiệu cần cẩn trọng.
• Gọi Sở Y tế khi không tra được trên mạng. Đây cũng là nơi tiếp nhận phản ánh về cơ sở hành nghề không phép.

Dấu hiệu cơ sở không đủ điều kiện

Những dấu hiệu dưới đây không tự chứng minh điều gì, nhưng mỗi dấu hiệu là một lý do để hỏi lại hoặc đi nơi khác:

• Không có giấy phép treo ở đâu, hỏi thì né, hoặc chỉ treo bằng khen, ảnh chụp với người nổi tiếng, giấy chứng nhận "hội viên" thay cho giấy phép.
• Quảng cáo hứa khỏi bệnh, đặc biệt các bệnh nặng như ung thư, tiểu đường, suy thận, viêm gan; dùng chữ "thần dược", "gia truyền bí mật", "một liệu trình là hết".
• Bảo người bệnh bỏ thuốc tây đang dùng, nhất là thuốc tiểu đường, huyết áp, thuốc chống đông, thuốc điều trị viêm gan B, HIV. Đây là dấu hiệu nguy hiểm nhất trong danh sách.
• Thuốc không ghi đơn, không nhãn, không thành phần, chỉ đưa gói bột hay viên hoàn và dặn "uống là biết". Thuốc có tác dụng nhanh bất thường (giảm đau ngay, ăn ngon, lên cân vù vù) có thể đã bị trộn corticoid hoặc tân dược. Lời chẩn kiểu "gan nóng", "máu bẩn" mà không kèm xét nghiệm nào cũng là chỗ nên hỏi lại (xem ba khái niệm Đông y bị dùng sai).
• Bán thuốc qua mạng sau khi "khám" qua video vài phút, giá cao, thu tiền trước, không có hoá đơn.
• Làm thủ thuật xâm lấn ở nơi không đủ điều kiện vô khuẩn: châm cứu, cấy chỉ, giác hơi chích lể bằng dụng cụ dùng lại, không có hộp chống sốc.

Chọn người khám: vài gợi ý thực tế

• Bệnh đã có chẩn đoán tây y (tiểu đường, cao huyết áp, ung thư, viêm gan…) mà muốn kết hợp Đông y: nên tìm bác sĩ y học cổ truyền ở bệnh viện hoặc khoa y học cổ truyền của bệnh viện đa khoa, nơi người khám đọc được hồ sơ tây y và phối hợp được với bác sĩ điều trị chính.
• Đau mỏi cơ xương, phục hồi sau tai biến, mất ngủ, rối loạn tiêu hoá chức năng: lương y, y sĩ, bác sĩ đều có thể phù hợp, miễn đúng phạm vi giấy phép và cơ sở đủ điều kiện.
• Trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người già nhiều bệnh: ưu tiên nơi có bác sĩ và có khả năng xử trí khi có phản ứng bất lợi.
• Dù chọn ai, hãy mang danh sách thuốc đang dùng và nói rõ với cả hai phía, Đông và Tây. Người khám có nghề sẽ bắt đầu bằng tứ chẩn và giải thích được vì sao bạn thiên về hư hay thực, chứ không bán ngay một lọ "bổ" (xem hư thì bổ, thực thì tả).

Sách cổ nói gì

Tôn Tư Mạc đời Đường, trong thiên Đại Y Tinh Thành của sách Thiên Kim Yếu Phương, viết đại ý: người làm thầy thuốc lớn phải giỏi nghề (tinh) và có tấm lòng thành (thành); khi chữa bệnh phải định tâm, không mong cầu, phát lòng thương xót; người bệnh đến cầu cứu, không được phân sang hèn, giàu nghèo, già trẻ, đẹp xấu, thân sơ, mà đối xử như nhau như người thân của mình. Thầy thuốc không được khoe tài, chê bai đồng nghiệp, mượn nghề để cầu của. — Tôn Tư Mạc, Đại Y Tinh Thành

Bình: hai chữ "tinh" và "thành" đến nay vẫn là hai tiêu chí chọn người khám. Giấy phép hành nghề là cách Nhà nước kiểm chữ "tinh" ở mức tối thiểu. Chữ "thành" thì người bệnh tự cảm được: người thầy có dám nói "bệnh này anh chị nên đi viện", có dám nói "tôi không chữa được" hay không. Bài Đại Y Tinh Thành bàn kỹ hơn về thiên văn này.

Đọc cho đúng mức

• Bài này tóm theo hiểu biết chung về Luật 2023 và cách các cơ quan y tế đang công bố thông tin. Lộ trình chuyển đổi, điều kiện cấp phép, phạm vi từng chức danh do các văn bản hướng dẫn quy định chi tiết và có thể thay đổi. Câu trả lời chính xác cho một trường hợp cụ thể nằm ở Sở Y tế.
• Bằng cấp không quyết định tất cả. Có lương y giỏi hơn bác sĩ ở một số việc cụ thể, và ngược lại. Nhưng giấy phép là điều kiện tối thiểu, không phải điều kiện đủ.
• Danh hiệu như "thầy thuốc ưu tú", "thầy thuốc nhân dân" là danh hiệu Nhà nước trao, không phải chức danh hành nghề; "danh y", "thần y" thì không có giá trị pháp lý nào.

Việc nên làm

• Trước buổi khám đầu tiên ở một nơi mới, dành năm phút tra tên người khám và cơ sở trên trang Sở Y tế.
• Xin đơn thuốc ghi rõ tên vị thuốc hoặc tên sản phẩm; giữ lại hoá đơn.
• Không bỏ thuốc tây đang dùng khi chưa hỏi bác sĩ điều trị chính, dù người khám Đông y nói gì.
• Thấy dấu hiệu bất thường sau khi uống thuốc (vàng da, phù, phát ban, tiểu ít, phân đen): ngừng và đi khám ngay, mang theo thuốc đã uống.
• Gặp cơ sở hành nghề không phép, quảng cáo sai sự thật: phản ánh với Sở Y tế địa phương.

Nguồn tham khảo

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15 và các nghị định, thông tư hướng dẫn về giấy phép hành nghề, phạm vi chuyên môn.
• Tôn Tư Mạc — Thiên Kim Yếu Phương, thiên Đại Y Tinh Thành (đại ý).
• Lời tương truyền của Phạm Trọng Yêm về "lương tướng, lương y" (đại ý).
• Thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Hội nghị cán bộ y tế năm 1955 (đại ý câu "lương y như từ mẫu").
• Thông tin công khai của Bộ Y tế, Sở Y tế các tỉnh về tra cứu người hành nghề và cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.