Những quẻ được coi là tốt nhất trong Kinh Dịch và chỗ "thịnh quá thì suy"

Kinh Dịch không có một quẻ "tốt nhất" theo nghĩa điểm cao nhất. Ba quẻ hay được nêu là Thái, Đại Hữu và Khiêm. Nhưng đọc đủ sáu hào thì thấy hào trên cùng của Thái đã báo tường thành đổ, trong khi Khiêm tốt từ hào đầu đến hào cuối. Cái "tốt" bền nhất trong Dịch là cái không tự cho mình đã đầy.

Bài này không xếp hạng quẻ. Nó đặt ba quẻ được khen nhiều nhất cạnh nhau, đọc theo từng hào, để trả lời một câu hỏi thực tế hơn: một quẻ tốt thì tốt đến đâu, và tốt bằng cách nào.

Vì sao câu hỏi "quẻ nào tốt nhất" đặt sai chỗ

Mỗi quẻ trong Kinh Dịch là một thời, tức một tình thế, và sáu hào là sáu vị trí, sáu chặng trong tình thế ấy. Lời phán cát hung phần lớn nằm ở hào, không nằm ở tên quẻ. Một quẻ có tên đẹp vẫn có hào xấu; một quẻ có tên đáng ngại vẫn có hào rất tốt.

Ví dụ rõ nhất là hai quẻ đứng cặp: Thái (11) và Bĩ (12). Thái là trời đất giao hoà, Bĩ là trời đất cách trở. Nhìn tên thì một bên tốt, một bên xấu. Nhưng hào trên cùng của hai quẻ lại đảo ngược:

Quẻ tốt kết thúc bằng sự đổ vỡ, quẻ xấu kết thúc bằng niềm vui. Đó không phải trò chơi chữ của người soạn Dịch. Đó là ý chính của cả cuốn sách: thời nào đi đến cùng cũng chuyển sang thời khác. Hệ Từ hạ nói gọn: "Dịch, cùng tắc biến, biến tắc thông", đến chỗ cùng thì biến, biến thì thông.

Vì vậy, khi ai hỏi "gieo được quẻ Thái có phải tốt nhất không", câu trả lời đúng là: còn tuỳ bạn đang đứng ở hào nào của Thái.

Thái: tốt ở giữa, đã chớm suy ở đầu trên

Thái là đất (Khôn) ở trên, trời (Càn) ở dưới. Khí trời vốn bốc lên, khí đất vốn lắng xuống, nên khi đất trên trời dưới thì hai khí gặp nhau. Thoán truyện giảng: "Thiên địa giao nhi vạn vật thông dã, thượng hạ giao nhi kỳ chí đồng dã", trời đất giao nhau mà muôn vật thông, trên dưới giao nhau mà chí hướng chung một. Đây là quẻ của tháng Giêng, mùa "tam dương khai thái" như bài mười hai quẻ Tiêu Tức đã bàn.

Điều đáng chú ý là lời cảnh báo không đợi đến hào cuối. Ngay hào cửu tam, hào dương cuối cùng của quẻ dưới, đúng giữa lúc thịnh, lời hào đã nói: "Vô bình bất bí, vô vãng bất phục", không có chỗ bằng nào mà không có dốc, không có cái đi nào mà không trở lại. Câu tiếp theo mới là lời khuyên: "gian trinh vô cữu", giữ chính trong gian khó thì không lỗi.

Đọc theo vị trí, cửu tam là chỗ ba hào dương đã lên đến đỉnh của quẻ dưới, sắp chạm vào ba hào âm phía trên. Người soạn lời hào đặt câu "không có chỗ bằng nào mà không có dốc" ngay tại điểm sắp chuyển ấy. Đến thượng lục, hào trên cùng, tường thành đắp bằng đất đào từ hào lên thì đổ ngược xuống hào: cái đã dựng lên trở về chỗ nó được lấy ra. Lời hào không bảo chống lại bằng sức ("vật dụng sư", chớ dùng quân), chỉ bảo thu về lo việc gần.

Bài học của Thái vì thế không phải "gặp quẻ Thái là gặp may". Nó là: lúc mọi việc trôi chảy chính là lúc nên nhớ con dốc phía trước.

Hào trên cùng của các quẻ thịnh: một mô thức lặp lại

Thái không phải trường hợp riêng. Đặt hào trên cùng của những quẻ mang nghĩa mạnh, thịnh, đã xong cạnh nhau, mô thức hiện rõ:

Văn Ngôn quẻ Càn giải chữ "kháng" bằng một câu mà ai học Dịch cũng nên thuộc: "Kháng chi vi ngôn dã, tri tiến nhi bất tri thoái, tri tồn nhi bất tri vong, tri đắc nhi bất tri táng", chữ "kháng" là chỉ người biết tiến mà không biết lui, biết còn mà không biết mất, biết được mà không biết thua. Cái hối của rồng lên quá cao không phải do trời phạt, mà do nó quên rằng mình có thể phải xuống.

Thoán truyện quẻ Phong nói cùng ý bằng hình ảnh thiên văn: "Nhật trung tắc trắc, nguyệt doanh tắc thực", mặt trời đứng bóng thì xế, trăng tròn thì khuyết. Và lời quẻ Ký Tế tóm cả mô thức trong bốn chữ: "sơ cát chung loạn", đầu tốt cuối loạn.

Đại Hữu: quẻ thịnh mà hào trên cùng vẫn tốt

Đến đây có một ngoại lệ đáng giá hơn cả quy luật. Đại Hữu (14), lửa (Ly) trên trời (Càn), nghĩa là "có lớn", có nhiều. Lời quẻ chỉ bốn chữ: "Đại Hữu, nguyên hanh", rất thông. Và hào trên cùng của nó không đổ: "Tự thiên hựu chi, cát vô bất lợi", từ trời giúp cho, tốt, không gì không lợi.

Một quẻ giàu có mà đến đỉnh vẫn tốt, vì sao? Hệ Từ thượng tự giải thích câu hào này, đại ý: "hựu" là giúp; trời giúp người thuận, người giúp người tín; hào này giữ lòng tin, nghĩ đến sự thuận, lại tôn trọng người hiền, nên được trời giúp. Nói cách khác, cái tốt của hào thượng cửu không đến từ việc có nhiều, mà từ cách đứng trên cái có nhiều ấy.

Đọc cả sáu hào, cách đứng ấy hiện ra rõ:

• Người làm chủ quẻ là một hào âm. Lục ngũ là hào âm duy nhất, ở ngôi vua, năm hào dương còn lại đều quy về nó. Cái có lớn được giữ bởi một người mềm mỏng, rỗng lòng, không phải bởi một người mạnh nhất. Lời hào: "Quyết phu giao như, uy như, cát", lấy lòng tin mà giao tiếp, có uy, tốt.
• Hào cửu tứ, sát ngôi vua, được khen vì không phô: "Phỉ kỳ bành, vô cữu", không tự làm cho mình phình to, không lỗi.
• Hào cửu tam nói về chỗ dùng của cải: "Công dụng hưởng vu thiên tử, tiểu nhân phất khắc", bậc công hầu đem dâng lên thiên tử; kẻ tiểu nhân thì không làm nổi việc ấy.
• Đại Tượng không nói về giữ của, mà nói về dùng quyền cho đúng: "Quân tử dĩ át ác dương thiện, thuận thiên hưu mệnh", người quân tử ngăn điều ác, nêu điều thiện, thuận theo mệnh tốt của trời.

Đại Hữu thịnh mà không suy vì bên trong nó đã có sẵn cái hãm. Và Tự Quái truyện nói đúng điều đó khi giải vì sao quẻ tiếp theo là Khiêm: "Hữu đại giả bất khả dĩ doanh, cố thụ chi dĩ Khiêm", có lớn thì không thể để đầy, nên tiếp bằng Khiêm.

Khiêm: quẻ được coi là sáu hào đều tốt

Khiêm (15) là đất (Khôn) trên, núi (Cấn) dưới. Núi vốn cao, lại nằm dưới đất. Đại Tượng: "Địa trung hữu sơn, Khiêm; quân tử dĩ bầu đa ích quả, xứng vật bình thi", trong đất có núi là Khiêm; người quân tử nhân đó bớt chỗ nhiều, thêm chỗ ít, cân nhắc sự vật mà phân phát cho đều.

Lời quẻ: "Khiêm hanh, quân tử hữu chung", khiêm thì thông, người quân tử có được kết cuộc tốt. Hai chữ "hữu chung" là chìa khoá. Các quẻ thịnh ở trên đều vấp ở phần kết; Khiêm là quẻ hứa phần kết.

Sáu hào của Khiêm:

Ba hào dưới có chữ "cát", ba hào trên có chữ "lợi". Không hào nào có chữ hung, hối hay lận. Người xưa vì thế quen nói Khiêm là quẻ sáu hào đều tốt.

Hai điều đáng để ý. Thứ nhất, cửu tam là hào dương duy nhất trong quẻ, tức người có thực lực duy nhất, và lời hào của nó là "lao khiêm", có công mà khiêm. Quẻ Khiêm không nói về người yếu biết điều; nó nói về người mạnh nhất chọn đứng dưới. Thứ hai, hai hào trên cùng lại nói chuyện dùng quân. Khiêm trong Dịch không phải nhún nhường cho xong chuyện: người khiêm đến lúc cần vẫn hành động dứt khoát, và chính vì đã khiêm nên hành động ấy có người theo.

Vì sao hào trên cùng của Khiêm không rơi vào mô thức "thịnh quá thì suy"? Vì quẻ này chưa bao giờ tự nhận là đầy. Thoán truyện nói: "Thiên đạo khuy doanh nhi ích khiêm, địa đạo biến doanh nhi lưu khiêm, quỷ thần hại doanh nhi phúc khiêm, nhân đạo ố doanh nhi hiếu khiêm", đạo trời làm vơi cái đầy mà thêm cho cái khiêm; đạo đất làm đổi cái đầy mà chảy về cái khiêm; quỷ thần hại cái đầy mà ban phúc cho cái khiêm; đạo người ghét cái đầy mà ưa cái khiêm. Cơ chế "đầy thì vơi" mà các quẻ thịnh vấp phải, ở Khiêm lại làm việc theo chiều có lợi.

Ba quẻ, ba cách tốt

Đặt ba quẻ cạnh nhau, ta có ba cấp của chữ "tốt" trong Dịch:

• Thái là tốt của thời. Thời thuận đến thì mọi việc thông, nhưng thời là thứ đi qua. Tốt kiểu này cần được giữ, và lời hào dạy giữ bằng cách nhớ con dốc.
• Đại Hữu là tốt của cái có. Có nhiều mà biết đứng mềm, biết không phô, biết dùng cái có cho việc chung, thì đến đỉnh vẫn được giúp.
• Khiêm là tốt của cách sống. Không phụ thuộc vào thời hay vào của, nên từ hào đầu đến hào cuối đều đứng được.

Thứ tự ba quẻ trong Kinh cũng gợi đúng con đường ấy: Thái (11), rồi qua Bĩ, Đồng Nhân, đến Đại Hữu (14), rồi Khiêm (15). Có thời thuận, có cái đến tay, rồi phải học cách không để nó đầy. Thứ tự đầy đủ của 64 quẻ xem ở bảng 64 quẻ.

Sách cổ nói gì

Khiêm là cái cán của đức. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ

Bình: Hệ Từ hạ có một đoạn nêu chín quẻ như chín mặt của việc tu đức, và đặt Khiêm ở chỗ "cán", tức chỗ để cầm nắm. Đức nào cũng cần cái cán ấy mới dùng được; có tài, có công mà không khiêm thì giống con dao không cán, càng sắc càng khó cầm.

Có lớn thì không thể để đầy, nên tiếp bằng quẻ Khiêm. — Chu Dịch, Tự Quái truyện

Bình: Tự Quái là lời giải thích thứ tự quẻ, viết muộn hơn phần kinh văn, nhưng ở chỗ này nó đọc rất đúng tinh thần của lời hào: Đại Hữu giữ được cái có lớn chính nhờ đã mang sẵn chất Khiêm trong sáu hào của nó.

Hàn Thi Ngoại Truyện đời Hán chép lời Chu Công răn con là Bá Cầm khi sang nhận đất Lỗ, đại ý: đức rộng mà giữ bằng cung kính, đất đai lớn mà giữ bằng tiết kiệm, ngôi cao mà giữ bằng khiêm nhường; và trong Dịch có một đạo, lớn đủ giữ thiên hạ, vừa đủ giữ nước, nhỏ đủ giữ thân, ấy là khiêm.

Bình: đây là sách đời Hán đặt lời vào miệng Chu Công, nên nên đọc như cách người Hán hiểu quẻ Khiêm hơn là lời thật của Chu Công. Nhưng nó cho thấy từ rất sớm, Khiêm đã được coi là quẻ dùng được ở mọi cấp, từ thân mình đến việc lớn.

Đọc cho đúng mức

"Thịnh quá thì suy" là lời dặn, không phải định mệnh. Đại Hữu là bằng chứng ngay trong Kinh: đỉnh không bắt buộc phải đổ. Lời hào của các quẻ thịnh không báo trước điều dữ; nó chỉ ra chỗ người ta hay sai khi đang ở đỉnh, là quên lui, quên giữ, quên người khác.

Câu "sáu hào đều tốt" cần hiểu cho chính xác. Khiêm là quẻ cả sáu hào đều có chữ cát hoặc lợi. Nhưng không có chữ hung chưa phải là hiếm: Đại Hữu, Thăng cũng không có hào nào mang chữ hung. Điều làm Khiêm đặc biệt không chỉ là thiếu chữ xấu, mà là lời quẻ hứa "hữu chung", và hào duy nhất có thực lực lại là hào khiêm nhất.

Đừng coi quẻ đẹp là điềm may. Gieo ra Thái hay Khiêm không có nghĩa việc sẽ thành. Quẻ cho biết tình thế và cách xử sự; việc thành hay không còn ở chỗ bạn có làm theo cách xử sự ấy không. Ngược lại, gieo ra Bĩ, Khốn, Kiển cũng không có nghĩa việc hỏng: các quẻ ấy đều chỉ đường ra.

Về các lối giải khác. Phái tượng số giải câu "thành phục vu hoàng" bằng hình quẻ biến; phái nghĩa lý giải bằng thế thời. Bài này theo lối nghĩa lý, vì câu hỏi "quẻ nào tốt nhất" vốn là câu hỏi về ý nghĩa. Hai lối đọc khác nhau ra sao xem ở bài tượng số và nghĩa lý.

Việc nên làm

• Khi gieo được một quẻ có tên đẹp, đọc ngay hào động và hào trên cùng của quẻ ấy trước khi mừng.
• Khi mọi việc đang thuận, tự hỏi câu của Thái cửu tam: con dốc phía trước là gì, và mình đã chuẩn bị gì cho nó.
• Khi đang có nhiều trong tay, thử ba việc của Đại Hữu: đừng phô, đừng giữ một mình, dùng một phần cho việc chung.
• Đọc trọn sáu hào quẻ Khiêm một lần, chậm, như đọc một bài học về cách đứng. Đây là quẻ nhiều người học Dịch chọn làm quẻ đầu tiên để ngẫm.
• Giữ sổ ghi các quẻ mình gieo, ghi cả hào động, rồi xem lại sau một thời gian: bạn sẽ thấy hào nói nhiều hơn tên quẻ.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Thái và Bĩ: lời quẻ, Thoán truyện quẻ Thái, lời hào cửu tam và thượng lục quẻ Thái, thượng cửu quẻ Bĩ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Càn: lời hào thượng cửu, Văn Ngôn giải chữ "kháng" (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Đại Hữu: lời quẻ, lời hào cửu tam, cửu tứ, lục ngũ, thượng cửu, Đại Tượng (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Khiêm: lời quẻ, sáu lời hào, Thoán truyện, Đại Tượng (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Đại Tráng, Phong, Ký Tế: lời hào trên cùng, lời quẻ Ký Tế, Thoán truyện quẻ Phong (trích nguyên văn, riêng hào trên cùng quẻ Phong dẫn đại ý).
• Hệ Từ truyện thượng (lời bàn hào thượng cửu Đại Hữu, dẫn đại ý); Hệ Từ hạ ("Khiêm, đức chi bính dã"; "cùng tắc biến").
• Tự Quái truyện ("Hữu đại giả bất khả dĩ doanh").
• Hàn Thi Ngoại Truyện, lời Chu Công răn Bá Cầm (dẫn đại ý).