Hỏi chuyện tranh chấp, kiện tụng bằng Kinh Dịch: Tụng, Phệ Hạp và Giải

Quẻ Thiên Thủy Tụng (6) là quẻ kiện tụng, và lời quẻ khuyên điều ít ai chờ đợi ở một quẻ về kiện: "trung cát, chung hung" — dừng ở giữa chừng thì tốt, theo đến cùng thì xấu. Hai quẻ đi kèm bổ sung hai mặt còn lại: Phệ Hạp (21) là khi phải xử cho minh bạch, Giải (40) là khi nút thắt được tháo và lỗi được tha.

Ba quẻ, ba thế của một cuộc tranh chấp

Ba quẻ có ba người đứng ở ba chỗ khác nhau. Tụng nói với người đang tranh. Phệ Hạp nói với người phải xử. Giải nói với cả hai bên khi việc đã qua. Người gieo quẻ hỏi về một cuộc tranh chấp nên biết mình đang đứng ở chỗ nào trước khi đọc.

Tụng: trời đi lên, nước chảy xuống

Hình quẻ Tụng là trời (Càn) trên, nước (Khảm) dưới. Đại Tượng: "Thiên dữ thủy vi hành, Tụng" — trời với nước đi ngược nhau là Tụng. Trời bốc lên, nước chảy xuống; hai thứ đã cách xa nhau lại càng xa thêm. Thoán truyện tả đúng tính khí của hai bên: "thượng cương hạ hiểm, hiểm nhi kiện" — trên cứng, dưới hiểm; trong hiểm mà ngoài mạnh thì sinh kiện.

Tự Quái truyện giải vì sao Tụng đứng ngay sau Nhu (chờ đợi, ăn uống): "Ẩm thực tất hữu tụng" — chuyện ăn uống ắt sinh kiện tụng. Người xưa nói thẳng: tranh chấp phần lớn bắt đầu từ chuyện quyền lợi, phần ăn phần chia. Tạp Quái thì nói gọn: "Tụng, bất thân dã", Tụng là không còn thân nhau.

Lời quẻ đầy đủ: "Tụng, hữu phu, trất dịch, trung cát, chung hung; lợi kiến đại nhân, bất lợi thiệp đại xuyên." Có lý thật mà bị lấp, nên biết sợ; dừng giữa chừng thì tốt, theo đến cùng thì xấu; lợi gặp bậc đại nhân, không lợi vượt sông lớn.

Bốn vế ấy là bốn lời khuyên rất thực tế:

• "Hữu phu, trất dịch" — dù mình có lý, cũng nên biết sợ. Người có lý hay tưởng thế là đủ; Kinh nhắc rằng có lý mà bị lấp là chuyện thường.
• "Trung cát, chung hung" — Thoán truyện giải: "chung hung, tụng bất khả thành dã", kiện là việc không nên đẩy tới chỗ thành. Người thắng một vụ kiện kéo dài vẫn mất thời gian, tiền bạc, quan hệ.
• "Lợi kiến đại nhân" — nên tìm người có tư cách đứng giữa. Thoán truyện: "thượng trung chính dã", quý người công bằng, chính trực.
• "Bất lợi thiệp đại xuyên" — đừng đẩy việc thành chuyện lớn. Thoán truyện: "nhập vu uyên dã", đi qua sông lớn lúc ấy là tự lao xuống vực.

Sáu hào Tụng: ai dừng thì được, ai theo đến cùng thì mất

Đọc theo chiều dọc thì thấy một điều lạ: ba hào có chữ "bất" — không kéo dài, không kiện được, không kiện nữa — đều có kết tốt. Hào duy nhất "thắng" là thượng cửu, được ban đai lưng, và chính hào ấy bị tước ba lần trong một buổi sáng. Tiểu Tượng hào này: "Dĩ tụng thụ phục, diệc bất túc kính dã" — nhờ kiện mà được áo mũ, cũng chẳng đáng kính.

Hào cửu nhị có một chi tiết rất đời: "quy nhi bô", về mà lánh đi, để "ấp ba trăm hộ không bị vạ". Tiểu Tượng: "Tự hạ tụng thượng, hoạn chí xuyết dã" — ở dưới mà kiện người trên, hoạ đến như tự nhặt lấy. Đọc hôm nay, đây không phải lời khuyên cam chịu, mà là lời nhắc tính đến những người phụ thuộc vào mình — gia đình, nhân viên — trước khi lao vào một cuộc tranh mà lực lượng quá chênh. Hôm nay người yếu thế có thêm công cụ người xưa không có: trợ giúp pháp lý, luật sư, cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Đại Tượng của Tụng cho lời khuyên đáng giá nhất: "Quân tử dĩ tác sự mưu thủy" — người quân tử làm việc gì cũng tính từ lúc đầu. Phần lớn tranh chấp tránh được nếu lúc khởi sự có giấy tờ rõ ràng, thoả thuận bằng chữ, chia phần minh bạch. Đó là cách "trung cát" sớm nhất: dừng cuộc kiện trước khi nó bắt đầu.

Phệ Hạp: có vật chắn giữa miệng thì phải cắn đứt

Phệ Hạp nghĩa đen là "cắn mà khép lại". Thoán truyện giải bằng hình quẻ: "Di trung hữu vật, viết Phệ Hạp" — trong miệng có vật, gọi là Phệ Hạp. Đặt hình hai quẻ cạnh nhau sẽ thấy: quẻ Di (27) là cái miệng — hào dưới cùng và trên cùng liền như hai hàm, bốn hào giữa đứt như khoang miệng trống. Phệ Hạp giống hệt Di, chỉ khác hào thứ tư là một vạch liền: một vật cứng nằm chắn giữa hai hàm. Muốn miệng khép lại được thì phải cắn đứt vật ấy.

Lời quẻ: "Phệ Hạp, hanh, lợi dụng ngục" — thông, lợi dùng vào việc xử ngục. Đại Tượng: "Lôi điện, Phệ Hạp; tiên vương dĩ minh phạt sắc pháp" — sấm chớp là Phệ Hạp; các vua đời trước nhân đó làm rõ hình phạt, răn luật cho nghiêm. Chớp để soi cho sáng, sấm để ra uy: xử việc thì phải rõ trước, nghiêm sau.

Sáu hào Phệ Hạp xếp từ lỗi nhẹ đến lỗi nặng, từ người bị xử đến người xử:

• Sơ cửu: "Lũ giảo diệt chỉ, vô cữu" — đeo cùm che mất ngón chân, không lỗi. Hệ Từ hạ bình hào này: "tiểu trừng nhi đại giới" — răn cái nhỏ để ngăn cái lớn. Xử sớm, xử nhẹ lúc mới chớm là may cho người bị xử.
• Lục tam: "Phệ tích nhục, ngộ độc, tiểu lận, vô cữu" — cắn miếng thịt khô gặp chất độc, hơi đáng tiếc mà không lỗi. Người xử việc ở vị trí không thật vững thì xử đến đâu cũng gặp phản ứng.
• Cửu tứ: "Phệ can chỉ, đắc kim thỉ, lợi gian trinh, cát" — cắn miếng thịt khô còn xương, được mũi tên đồng; lợi ở chỗ khó nhọc mà giữ chính. Chu Hy giải đại ý: theo lệ xưa, người đi kiện phải nộp bó tên, khoản tiền đồng làm tin; "kim thỉ" cũng là hình ảnh của sự cứng thẳng. Việc khó xử nhất là việc có xương — phải bền và thẳng.
• Thượng cửu: "Hà giảo diệt nhĩ, hung" — vác gông che mất tai, xấu. Hệ Từ hạ đặt câu bình nổi tiếng ngay trước lời hào này: "Thiện bất tích bất túc dĩ thành danh, ác bất tích bất túc dĩ diệt thân" — điều thiện không tích thì không đủ để thành danh, điều ác không tích thì không đủ để hại thân. Cái lỗi đã thành án nặng là cái lỗi nhỏ không ai cắn đứt từ đầu.

Với một cuộc tranh chấp, Phệ Hạp nói hai điều. Với người phải phân xử — trưởng họ, người quản lý, hoà giải viên — hãy làm rõ sự việc trước khi phân xử, và xử sớm lúc việc còn nhỏ. Với người trong cuộc: có một vật đang chắn giữa — một khoản tiền, một ranh đất, một lời nói — và việc cần làm là gọi đúng tên nó ra, thay vì để nó nằm đó mãi.

Giải: sấm mưa xuống thì cây cỏ nứt vỏ

Giải là sấm (Chấn) trên, nước (Khảm) dưới — sấm động mà ra khỏi chỗ hiểm. Thoán truyện tả cảnh rất đẹp: "Thiên địa giải nhi lôi vũ tác, lôi vũ tác nhi bách quả thảo mộc giai giáp sách" — trời đất cởi mở thì sấm mưa nổi lên, sấm mưa nổi lên thì trăm thứ quả, cây cỏ đều nứt vỏ nảy mầm. Một cuộc tranh chấp được tháo gỡ cũng vậy: những gì bị kìm lại lâu nay được sống tiếp.

Giải là quẻ lật ngược của Kiển (39, khó đi). Tạp Quái nói: "Giải, hoãn dã; Kiển, nạn dã" — Giải là nới ra, Kiển là khó khăn. Hai chữ "hoãn" và "nạn" đứng cạnh nhau cho thấy: chỗ ra của cái khó không phải là thắng, mà là nới ra.

Lời quẻ: "Giải, lợi Tây Nam; vô sở vãng, kỳ lai phục cát; hữu du vãng, túc cát". Bỏ chữ Tây Nam (Thoán truyện giải là đi về chỗ bằng phẳng, được lòng nhiều người), hai vế sau là lời dặn thẳng cho lúc việc vừa gỡ xong: không còn việc gì phải làm nữa thì quay về nếp cũ là tốt; còn việc phải làm thì làm sớm là tốt. Đừng để cuộc hoà giải vừa xong lại kéo thêm những đòi hỏi mới.

Đại Tượng: "Lôi vũ tác, Giải; quân tử dĩ xá quá hựu tội" — sấm mưa nổi lên là Giải; người quân tử nhân đó tha lỗi nhỏ, khoan tội lớn. Sau tranh chấp, việc khó nhất không phải là ký vào biên bản, mà là thôi nhắc lại chuyện cũ.

Hai hào đáng đọc thêm:

• Lục tam: "Phụ thả thừa, trí khấu chí, trinh lận" — vừa gánh đồ vừa ngồi xe, gọi giặc tới. Hệ Từ hạ giải: kẻ gánh vác là việc của người thường, xe là đồ của người quân tử; kẻ không xứng mà ngồi chỗ ấy thì kẻ cướp nghĩ đến chuyện cướp. Rồi thêm câu: "mạn tàng hối đạo", cất giữ cẩu thả là dạy kẻ trộm. Rất nhiều tranh chấp bắt đầu từ chỗ một bên ôm thứ quá sức mình giữ, giữ cẩu thả.
• Cửu tứ: "Giải nhi mẫu, bằng chí tư phu" — gỡ cái ngón chân cái của ngươi ra, bạn đến mới tin. Muốn có người đứng về phía mình, trước hết phải gỡ mình ra khỏi những mối dây không đúng.

Hỏi về tranh chấp: đặt câu hỏi và làm việc thật

Kinh Dịch không xử thay toà án. Dùng ba quẻ này cho đúng thì:

• Đặt câu hỏi về cách mình xử sự: "Trong tháng này, nên mở lời hoà giải với bên kia thế nào?", không hỏi "Ai thắng?" (xem bài cách đặt câu hỏi khi gieo quẻ).
• Tìm người đứng giữa, đúng lời "lợi kiến đại nhân": hoà giải viên ở cơ sở (thôn, tổ dân phố), hoà giải tại toà án trước khi thụ lý, trọng tài hay hoà giải thương mại với tranh chấp làm ăn.
• Hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý trước khi quyết định khởi kiện; người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí nên hỏi ở sở tư pháp nơi mình ở.
• Giữ giấy tờ, tin nhắn, chứng từ — đó là "chớp" của Phệ Hạp, thứ làm cho việc được soi rõ.
• Đặt mốc dừng ngay từ đầu: đến mức nào thì chấp nhận thoả thuận. "Trung cát" là dừng ở giữa, mà muốn dừng ở giữa thì phải biết giữa ở đâu.

Sách cổ nói gì

Kiện tụng: có lòng tin thật mà bị lấp, nên biết sợ; giữa chừng thì tốt, theo đến cùng thì xấu; lợi gặp bậc đại nhân, không lợi vượt sông lớn. — Chu Dịch, lời quẻ Tụng

Nghe xử kiện thì ta cũng như người khác thôi; điều ta mong là làm sao cho không còn kiện tụng! — Luận Ngữ, Nhan Uyên

Bình: Khổng Tử không coi giỏi xử kiện là tài; cái đáng mong là không phải xử. Câu này cùng một tinh thần với Đại Tượng quẻ Tụng, "tác sự mưu thủy": việc tốt nhất cho một cuộc tranh chấp là nó không bao giờ bắt đầu.

Điều thiện không tích thì không đủ thành danh, điều ác không tích thì không đủ hại thân. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ, lời bàn hào thượng cửu quẻ Phệ Hạp

Đọc cho đúng mức

Quẻ không thay luật sư, không thay toà. Một cuộc tranh chấp có quyền lợi thật cần giấy tờ thật, người hiểu luật thật. Quẻ chỉ giúp mình nhìn lại thái độ: mình đang ở thế nào, có nên dừng, có nên tìm người đứng giữa.

"Trung cát, chung hung" không có nghĩa là luôn nhịn. Có những việc cần theo đến cùng: bảo vệ người bị bạo lực, đòi quyền lợi chính đáng bị chiếm đoạt nghiêm trọng. Lời quẻ khuyên tính toán và biết chỗ dừng, không khuyên buông bỏ quyền của mình.

Lời hào gắn với chế độ xưa. Cùm, gông, ban đai lưng, nộp bó tên là thể chế thời Chu. Đọc ý, đừng đọc chữ. Cách chuyển lời cổ sang việc hôm nay ở bài giải quẻ cho việc của mình.

Đừng gieo quẻ để chứng minh mình đúng. Gieo lại cho đến khi ra quẻ "thắng" là cách tự dối mình nhanh nhất (bài gieo lại quẻ).

Việc nên làm

• Trước khi bắt đầu việc chung với người khác: làm như Đại Tượng quẻ Tụng, có giấy tờ, có thoả thuận bằng chữ ngay từ đầu.
• Khi tranh chấp đã nổ ra: tìm người đứng giữa trước khi tìm toà; tự đặt cho mình một mốc dừng.
• Nếu là người phải phân xử trong nhà, trong họ, trong công ty: làm rõ sự việc trước, xử sớm lúc việc còn nhỏ (Phệ Hạp).
• Khi việc đã xong: làm việc còn lại cho sớm rồi về nếp cũ, và thôi nhắc chuyện cũ (Giải).
• Hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý trước mọi quyết định khởi kiện.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Tụng: lời quẻ, sáu lời hào, Thoán truyện, Đại Tượng, Tiểu Tượng hào cửu nhị và thượng cửu (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Phệ Hạp: lời quẻ, Thoán truyện, Đại Tượng, hào sơ cửu, lục tam, cửu tứ, thượng cửu (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Giải: lời quẻ, Thoán truyện, Đại Tượng, hào lục tam, cửu tứ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Tự Quái truyện ("Ẩm thực tất hữu tụng"), Tạp Quái truyện ("Tụng, bất thân dã"; "Giải, hoãn dã; Kiển, nạn dã"), Hệ Từ hạ (lời bàn hào sơ cửu, thượng cửu quẻ Phệ Hạp và hào lục tam quẻ Giải).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: lời giải "kim thỉ" hào cửu tứ quẻ Phệ Hạp (dẫn đại ý).
• Luận Ngữ, thiên Nhan Uyên.
• Hình quẻ Di và Phệ Hạp đối chiếu bằng công cụ Kinh Dịch của aihuyenhoc.com.