Đọc tên quẻ thế nào: "Thủy Lôi Truân" là trên Thủy dưới Lôi, mẹo nhớ 64 tên trong một tuần

Tên đầy đủ một quẻ Kinh Dịch đọc theo thứ tự: chữ thứ nhất là tượng của quẻ trên, chữ thứ hai là tượng của quẻ dưới, phần còn lại là tên quẻ. "Thủy Lôi Truân" là quẻ Truân, nước (Khảm) ở trên, sấm (Chấn) ở dưới. Biết tám tượng và quy tắc này, bạn đọc được nửa ý của bất kỳ quẻ nào trước khi mở sách.

Phần quy tắc cơ bản đã có trong bài bảng 64 quẻ. Bài này đi vào chỗ người học hay vấp khi thật sự ngồi học thuộc: những tên trùng âm, cách tra ngược từ tên ra hình, hai bài ca của Chu Hy, và một lịch bảy ngày để nhớ cả 64 tên.

Ba phần của một tên quẻ

Lấy ba ví dụ có độ dài khác nhau:

Tám tượng dùng trong tên là: Thiên (Càn, trời), Trạch (Đoài, đầm), Hỏa (Ly, lửa), Lôi (Chấn, sấm), Phong (Tốn, gió), Thủy (Khảm, nước), Sơn (Cấn, núi), Địa (Khôn, đất). Thứ tự vừa kể không ngẫu nhiên: đó là thứ tự số Tiên Thiên từ 1 đến 8 mà Mai Hoa Dịch Số dùng để lập quẻ. Thuộc tám tượng theo đúng thứ tự này thì sau đổi sang lập quẻ Mai Hoa theo số không phải học lại.

Hai điều cần nhớ ngay từ đầu. Thứ nhất, tên đọc từ trên xuống, nhưng hào đếm từ dưới lên; hào 1 của Truân là vạch dưới cùng của Chấn. Thứ hai, khi một quẻ đơn chồng lên chính nó thì không gọi "Thủy Thủy Khảm" mà gọi "Thuần Khảm"; tám quẻ như vậy được bàn ở bài tám quẻ thuần.

Những chỗ trùng âm làm người mới lạc

Tiếng Việt đọc chữ Hán bằng âm Hán Việt, mà nhiều chữ khác nhau lại cùng một âm hoặc chỉ khác dấu. Khi học tên quẻ, đây là năm chỗ hay nhầm nhất:

• Phong là gió hay là thịnh? Trong "Phong Thiên Tiểu Súc", chữ Phong đứng đầu là tượng gió (風, quẻ Tốn). Trong "Lôi Hỏa Phong", chữ Phong đứng cuối là tên quẻ 豐, nghĩa là thịnh lớn. Quy tắc vị trí giải quyết được: chữ ở vị trí một, hai là tượng; chữ ở cuối là tên.
• Càn và Cấn khi viết không dấu. "Thuần Càn" (quẻ 1, trời) và "Thuần Cấn" (quẻ 52, núi) viết không dấu đều thành "thuan can". Trên mạng, trong tên tệp, trong danh sách tin nhắn, hai quẻ này rất hay bị lẫn. Luôn ghi kèm số thứ tự.
• Ly và Lý. Thuần Ly (30) là lửa, bám vào; Thiên Trạch Lý (10) là giẫm, đi theo lễ.
• Tỷ, Bĩ, Bí. Thủy Địa Tỷ (8) là gần gũi; Thiên Địa Bĩ (12) là bế tắc; Sơn Hỏa Bí (22) là trang sức.
• Tùy và Tụy, Khốn và Khôn, Tiệm và Tấn. Trạch Lôi Tùy (17) là theo, Trạch Địa Tụy (45) là tụ họp; Trạch Thủy Khốn (47) là cùng quẫn, Thuần Khôn (2) là đất; Phong Sơn Tiệm (53) là tiến dần, Hỏa Địa Tấn (35) là tiến lên.

Một số tên còn bị đọc lệch theo nghĩa hiện đại (Vô Vọng thành "hết hy vọng", Độn thành "đần độn"); những trường hợp đó có bài riêng: quẻ có tên dễ hiểu lầm.

Bảng tra ngược: từ tên ra số quẻ

Bảng 8×8 trong bài bảng 64 quẻ được sắp để tra khi vừa gieo xong (biết ba hào dưới, ba hào trên). Bảng dưới đây sắp theo chiều ngược lại, để tra khi nghe một cái tên: chữ thứ nhất của tên tìm ở cột đầu, chữ thứ hai tìm ở hàng đầu.

Bảng được sinh từ dữ liệu 64 quẻ của site rồi đối chiếu với bảng gieo quẻ: mỗi ô ở đây phải trùng với ô đối xứng qua đường chéo bên bảng kia. Đọc một hàng là đọc tám quẻ có cùng quẻ trên: hàng Thủy cho thấy cả tám quẻ có nước ở trên, từ Nhu (mây trên trời, chờ mưa) đến Tỷ (nước trên đất, thấm vào nhau).

Tên quẻ thường tả đúng hình quẻ

Mẹo nhớ tốt nhất không phải học vẹt mà là nhìn ra vì sao quẻ có tên ấy. Khá nhiều tên tả hình sáu vạch:

Hệ Từ hạ còn có một đoạn kể các vua thời thượng cổ lấy hình quẻ để chế đồ dùng, đại ý: Bao Hy làm lưới đánh cá lấy ý ở quẻ Ly, Thần Nông làm cày lấy ý ở quẻ Ích, lập chợ giữa ngày lấy ý ở quẻ Phệ Hạp, đóng thuyền làm mái chèo lấy ý ở quẻ Hoán. Người hiện đại không cần tin đó là lịch sử thật, nhưng đọc đoạn ấy giúp nhớ tên quẻ gắn với một vật cụ thể.

Hai bài ca của Chu Hy

Chu Hy đời Tống in ở đầu Chu Dịch Bản Nghĩa hai bài ca để học trò nhớ. Bài thứ nhất nhớ hình tám quẻ đơn:

Càn ba vạch liền, Khôn sáu đoạn (ba vạch đứt); Chấn như cái chậu ngửa (một vạch liền ở đáy), Cấn như cái bát úp (một vạch liền ở trên); Ly rỗng giữa, Khảm đặc giữa; Đoài khuyết trên, Tốn đứt dưới.

Bài thứ hai nhớ thứ tự 64 quẻ Văn Vương, theo bản thông dụng:

Đoạn đầu là 30 quẻ Thượng Kinh ("tam thập bị", đủ ba mươi), đoạn sau là 34 quẻ Hạ Kinh ("thị vi Hạ Kinh tam thập tứ"). Các chữ "hề", "cập", "dữ", "kế", "chí", "kiêm" chỉ là chữ đệm cho đủ nhịp, không phải tên quẻ. Đọc to vài lần mỗi ngày, sau một tuần bạn đọc trôi được thứ tự cả 64 quẻ, như trẻ con thuộc bảng cửu chương. Vì sao Kinh chia đúng chỗ ấy, xem bài Thượng Kinh, Hạ Kinh.

Lịch bảy ngày để nhớ 64 tên

Lịch dưới chia việc theo hàng của bảng tra ngược (cùng quẻ trên), ghép hai hàng có quẻ trên ngược nhau vào một ngày, để mỗi ngày bạn học 14 quẻ mới mà vẫn thấy được thế đối.

Tổng cộng 8 + 14 × 4 = 64. Ngày thứ bảy là ngày quan trọng nhất: gieo thử để luyện phản xạ "nhìn hình ra tên". Công cụ gieo quẻ của site in hình sáu hào trước rồi mới hiện tên, rất hợp cho việc tự kiểm.

Sách cổ nói gì

Trong miệng có vật, gọi là Phệ Hạp. — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Phệ Hạp

Bình: câu này cho thấy người soạn Thoán truyện đọc tên quẻ từ hình quẻ: hình Di (miệng) thêm một vạch liền ở giữa thành cái miệng có vật chắn. Đây là bằng chứng sớm nhất cho lối "nhìn hình hiểu tên" mà bài khuyên dùng.

— Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa, Bát quái thủ tượng ca

Bình: Chu Hy là nhà Nho nghiêm cẩn bậc nhất đời Tống, vậy mà vẫn soạn bài ca cho học trò thuộc lòng. Ông coi việc nhớ hình quẻ là bước bắt buộc, không phải chuyện nhỏ. Người học hôm nay không cần ngại học thuộc.

Đọc cho đúng mức

Tên đầy đủ ba bốn chữ là lối gọi về sau. Kinh văn chỉ ghi tên quẻ (Truân, Mông, Khiêm…). Lối gọi "Thủy Lôi Truân" kèm tượng hai quẻ đơn là cách gọi thông dụng của người học đời sau, rất tiện nhưng không có trong bản kinh.

Bài ca thứ tự có dị bản nhỏ. Bản chép bài ca của Chu Hy ở các sách in khác nhau đôi chỗ ở chữ đệm. Tên quẻ và thứ tự thì thống nhất, có thể tự kiểm bằng bảng số trong bài.

Mẹo "tên tả hình" không áp cho mọi quẻ. Khoảng một phần ba số quẻ có tên dễ nối với hình; phần còn lại tên đến từ ý của lời quẻ hoặc hai quẻ đơn. Đừng ép mọi tên vào một hình ảnh.

Biết tên không phải là biết quẻ. Thuộc 64 tên là bước một; hiểu một quẻ cần đọc lời quẻ, Đại Tượng và sáu hào.

Việc nên làm

• Học tám tượng theo thứ tự Thiên, Trạch, Hỏa, Lôi, Phong, Thủy, Sơn, Địa trước mọi thứ khác.
• Khi ghi chép, luôn viết số thứ tự cạnh tên quẻ để tránh nhầm Càn với Cấn, Ly với Lý.
• In bảng tra ngược ra một trang, dán ở chỗ hay ngồi học trong tuần đầu.
• Đọc to bài ca thứ tự của Chu Hy mỗi sáng, đến ngày thứ bảy thử đọc không nhìn.
• Làm đúng lịch bảy ngày, và dùng ngày cuối để gieo thử, gọi tên trước khi xem.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: Bát quái thủ tượng ca và Thượng hạ kinh quái danh thứ tự ca (trích nguyên văn theo bản thông dụng).
• Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Phệ Hạp (trích nguyên văn); lời quẻ Tiểu Quá (trích nguyên văn bốn chữ).
• Chu Dịch, Hệ Từ truyện hạ, đoạn chế khí thượng tượng (dẫn đại ý).
• Bảng tra ngược sinh từ dữ liệu 64 quẻ của aihuyenhoc.com, đối chiếu với lưới gieo quẻ.