Tiên thiên bát quái và hậu thiên bát quái: hai cách xếp, hai cách dùng, và vì sao phong thuỷ dùng hậu thiên

Tiên thiên bát quái xếp tám quẻ thành bốn cặp đối nhau (trời – đất, núi – đầm, sấm – gió, nước – lửa), còn hậu thiên bát quái xếp theo vòng bốn mùa, từ Chấn ở Đông. Người xưa nói tiên thiên là "thể", hậu thiên là "dụng". Phong thuỷ dùng hậu thiên vì chỉ vòng này gắn với phương hướng, mùa và Lạc Thư.

Hai vòng đặt cạnh nhau, đọc theo phương

Bài tám quẻ đơn đã có bảng "mỗi quẻ nằm ở đâu". Ở đây đọc theo chiều ngược lại, vì người làm phong thuỷ, la kinh hay hỏi câu này hơn: đứng ở một phương thì tiên thiên có quẻ gì, hậu thiên có quẻ gì.

Bảng này là thứ người học phái Long Môn Bát Cục dùng hằng ngày, vì phái ấy xét cả "vị tiên thiên" lẫn "vị hậu thiên" của một quẻ. Ví dụ nhà nhìn về Nam (hậu thiên là Ly): ô Nam ấy trong vòng tiên thiên là của Càn. Tức là một phương mang hai quẻ, một quẻ "gốc", một quẻ "đang dùng".

Nguyên lý xếp: đối đãi và lưu hành

Người đời Tống, Minh tóm hai vòng bằng hai chữ:

Tiên thiên là "đối đãi", các cặp đứng đối mặt nhau. Gốc ở Thuyết Quái chương 3: trời đất định chỗ, núi đầm thông khí, sấm gió xô nhau, nước lửa không bắn nhau. Mỗi cặp là hai quẻ ngược hẳn từng hào (Càn ba liền đối Khôn ba đứt, Ly đối Khảm, Chấn đối Tốn, Cấn đối Đoài). Vòng tròn còn có một trật tự đẹp: nửa trái đi từ Chấn (một hào dương) lên Ly, Đoài (hai hào dương) đến Càn (ba hào dương); nửa phải đi từ Tốn (một hào âm) qua Khảm, Cấn đến Khôn (ba hào âm). Dương lớn dần bên này, âm lớn dần bên kia, như hình cá trong Thái Cực Đồ.

Hậu thiên là "lưu hành", các quẻ nối nhau thành một vòng chảy. Gốc ở Thuyết Quái chương 5: "Đế xuất hồ Chấn…", muôn vật ra ở Chấn (Đông, xuân), đều đặn ở Tốn, gặp nhau ở Ly (Nam, hạ), được nuôi ở Khôn, vui ở Đoài (Tây, thu), giao tranh ở Càn, mỏi ở Khảm (Bắc, đông), thành ở Cấn. Đó là lịch một năm.

Một chi tiết ít người để ý: trong hậu thiên, chỉ còn một cặp đối đãi thật là Khảm – Ly (Bắc – Nam). Càn ở Tây Bắc đứng đối Tốn ở Đông Nam, Khôn ở Tây Nam đối Cấn ở Đông Bắc, Chấn ở Đông đối Đoài ở Tây: không cặp nào ngược hẳn từng hào. Vòng hậu thiên đã phá thế đối xứng để đi theo mùa. Đó chính là khác biệt bản chất giữa "cái lý" và "cái việc".

"Tiên thiên là thể, hậu thiên là dụng" nghĩa là gì

Thiệu Ung, người vẽ vòng tiên thiên, có câu thường được dẫn, đại ý: học tiên thiên là học cái tâm, học hậu thiên là học cái dấu vết. Đời sau nói gọn thành "tiên thiên vi thể, hậu thiên vi dụng".

Hiểu theo lối thường:

Chỗ cần nói rõ (tách truyền thuyết với văn bản): Thuyết Quái chương 3 chỉ nói bốn cặp, không ghi phương. Việc đặt Càn ở Nam, Khôn ở Bắc là cách xếp của Thiệu Ung, được Chu Hy gán cho Phục Hy. Ngược lại, vòng hậu thiên có phương ghi ngay trong kinh văn (trừ Khôn và Đoài phải suy ra). Gọi là "tiên thiên" (trước trời) và "hậu thiên" (sau trời) là theo truyền thống; xét tuổi văn bản thì vòng "hậu thiên" lại cổ hơn.

Từ tiên thiên sang hậu thiên: Càn Khôn giao nhau

Vì sao Càn ở Nam lại nhường chỗ cho Ly, Khôn ở Bắc nhường cho Khảm? Lời giải phổ biến từ đời Tống: Càn và Khôn giao nhau. Hào giữa của Càn sang Khôn thì Khôn thành Khảm; hào giữa của Khôn sang Càn thì Càn thành Ly. Con thay cha mẹ đứng chỗ chính, còn Càn, Khôn lui về hai góc Tây Bắc, Tây Nam. Thiệu Ung và Chu Hy dùng hình ảnh này để nói: tiên thiên là trời đất ở thế tĩnh, hậu thiên là khi trời đất đã giao nhau, sinh ra muôn việc.

Lời giải này đẹp nhưng chỉ giải được Khảm, Ly; các quẻ khác thì mỗi nhà một thuyết. Bài vì sao hậu thiên đặt Ly ở Nam, Khảm ở Bắc đặt ba thuyết cạnh nhau và nói thẳng chưa thuyết nào trọn.

Môn nào dùng vòng nào

Bảng cho thấy câu "phong thuỷ dùng hậu thiên" đúng ở phần đo đạc, nhưng không có nghĩa tiên thiên vắng mặt. Mai Hoa là ví dụ rõ nhất về dùng cả hai: lập quẻ bằng số tiên thiên, đoán bằng phương và hành hậu thiên. Hai bộ số dễ lẫn ấy có bài riêng: số tiên thiên, số hậu thiên.

Vì sao phong thuỷ phải dùng hậu thiên

Ba lý do, xếp từ gốc đến ngọn:

1. Kinh văn chỉ cho hậu thiên phương hướng. Thuyết Quái chương 5 nói Chấn là Đông, Ly là Nam, Khảm là chính Bắc… Muốn gắn quẻ với một căn nhà có hướng, phải dùng vòng có hướng.
2. Lạc Thư khớp với hậu thiên. Đặt chín số Lạc Thư lên tám phương: Khảm 1, Khôn 2, Chấn 3, Tốn 4, giữa 5, Càn 6, Đoài 7, Cấn 8, Ly 9. Từ đó mới có cửu tinh, đường bay, vận 20 năm. Vòng tiên thiên không khớp với ô số này theo cùng cách.
3. Phong thuỷ là chuyện thời gian. Hậu thiên là vòng mùa; nhà ở thì chịu nắng gió theo mùa, chịu vận đổi theo năm. Một hệ "đối đãi" tĩnh không đủ để tả sự đổi dời ấy.

Sách cổ nói gì

Dịch: Trời đất định chỗ, núi đầm thông khí, sấm gió xô nhau, nước lửa không bắn nhau, tám quẻ đan xen nhau. — Thuyết Quái, chương 3

Dịch: Muôn vật ra ở Chấn, đều đặn ở Tốn, thấy nhau ở Ly, được nuôi ở Khôn, vui ở Đoài, giao tranh ở Càn, mỏi ở Khảm, thành ở Cấn. — Thuyết Quái, chương 5

Bình: hai chương đứng gần nhau trong cùng một truyện, một chương nói quan hệ, một chương nói trình tự. Người đời Tống vẽ chương thứ nhất thành vòng tiên thiên, chương thứ hai thành vòng hậu thiên. Đọc lại nguyên văn sẽ thấy chương 5 mới là chương có phương hướng.

Đọc cho đúng mức

• Tên "Phục Hy bát quái", "Văn Vương bát quái" là theo truyền thống; đồ tiên thiên chỉ thấy trong văn bản từ đời Tống.
• "Thể – dụng" là cách nói của Tống Nho để giải thích quan hệ hai vòng, không phải kinh văn.
• Lời giải Càn Khôn giao nhau giải thích được Khảm, Ly; vị trí sáu quẻ còn lại vẫn có nhiều thuyết.
• Hai vòng là hai hệ quy ước. Dùng vòng nào là theo môn, không có vòng "đúng hơn".

Việc nên làm

1. Học thuộc bảng theo phương ở trên: đứng một phương, nói được cả quẻ tiên thiên và hậu thiên.
2. Khi đọc một sách phong thuỷ hay Mai Hoa, để ý tác giả đang dùng số hay phương của vòng nào.
3. Thử xem hướng nhà mình ứng quẻ hậu thiên nào bằng công cụ dưới đây, rồi tra quẻ tiên thiên cùng ô trong bảng.

🧭Hướng nhà Bát Trạch
Cung phi chủ nhà, tám phương cát hung, đặt cửa – bếp – giường.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Thuyết Quái truyện — chương 3, chương 5 (trích nguyên văn).
• Thiệu Ung — Hoàng Cực Kinh Thế, phần Quan Vật Ngoại Thiên (đại ý).
• Chu Hy — Chu Dịch Bản Nghĩa, các đồ Phục Hy và Văn Vương bát quái in đầu sách (đại ý).