Số bậc cầu thang: 'sinh – lão – bệnh – tử' và các cách đếm dân gian khác nhau

Đếm bậc cầu thang theo vòng "Sinh – Lão – Bệnh – Tử", dân gian muốn bậc cuối rơi vào chữ Sinh, tức số bậc là 5, 9, 13, 17, 21, 25. Đây là tục truyền của thợ, không có trong Lỗ Ban Kinh, và mỗi nơi đếm một kiểu nên cùng một cầu thang có thể ra hai kết quả. Điều quyết định cầu thang dễ đi là chiều cao bậc 15 – 18 cm và các bậc đều nhau.

Cách đếm phổ biến nhất

Người thợ bước lên từ sàn dưới, mỗi bậc đọc một chữ theo vòng bốn: Sinh, Lão, Bệnh, Tử, rồi lại Sinh. Bậc cuối cùng rơi vào chữ nào thì cầu thang mang chữ ấy. Rơi vào Sinh là được ưa nhất; có nơi chấp nhận cả Lão (già, sống lâu); tránh Bệnh và Tử.

Bậc rơi vào Sinh khi tổng số bậc chia 4 dư 1:

Bốn chữ này mượn từ nhà Phật: sinh, lão, bệnh, tử là bốn nỗi khổ của đời người trong đoạn khổ đế. Có một điều trớ trêu ít ai để ý: trong lời Phật dạy, chính "sinh" cũng là khổ. Tục đếm bậc đã đổi nghĩa chữ "sinh" thành sinh sôi, sống động, khác hẳn nghĩa gốc.

Các dị bản: cùng một cầu thang, nhiều kết quả

Đây là chỗ cách đếm này lỏng nhất. Có ít nhất bốn điểm mà mỗi thợ, mỗi vùng làm một kiểu:

1. Đếm cổ bậc hay đếm mặt bậc. Cầu thang lên một tầng có n cổ bậc (lần nhấc chân lên) nhưng chỉ có n − 1 mặt bậc, vì bước cuối cùng đặt chân lên sàn tầng trên. Người đếm "bước" ra n, người đếm "tấm bậc lát đá" ra n − 1. Một cầu thang 21 cổ bậc là Sinh nếu đếm bước, là Tử nếu đếm mặt bậc (20).

2. Có tính chiếu nghỉ không. Thang hai vế có chiếu nghỉ giữa: có người coi chiếu nghỉ là một bậc, có người bỏ qua, có người đếm riêng từng vế cho mỗi vế rơi vào Sinh.

3. Vòng bốn chữ hay vòng năm chữ. Trong tài liệu tiếng Trung hay gặp vòng năm chữ Sinh – Lão – Bệnh – Tử – Khổ, cũng lấy Sinh làm đẹp, tức số bậc chia 5 dư 1: 6, 11, 16, 21, 26. Ở Việt Nam, vòng bốn chữ phổ biến hơn.

4. Bậc tam cấp ngoài nhà. Nhiều nơi áp cùng vòng đếm cho bậc tam cấp trước cửa, nhiều nơi lại đếm bậc tam cấp theo số lẻ (3, 5, 7) mà không dùng vòng chữ. Bậc ngoài nhà có bài riêng: bậc tam cấp.

Có một con số thỏa cả vòng bốn lẫn vòng năm khi đếm theo bước: 21 (21 chia 4 dư 1, chia 5 cũng dư 1). Số tiếp theo thỏa cả hai là 41, quá nhiều cho một tầng. Đây có lẽ là lý do 21 bậc hay được thợ nhắc như "số an toàn". Nhưng nhớ điểm 1: đếm theo mặt bậc thì 21 cổ bậc lại thành 20.

Lỗ Ban Kinh nói gì, và không nói gì

Lỗ Ban Kinh là sách nghề mộc lưu hành từ đời Minh, tên đầy đủ thường gặp là Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính. Những phần của sách được thợ Việt dẫn nhiều nhất là thước tám chữ (Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản) dùng để chọn số đo cửa và đồ gỗ, cùng các phép chọn ngày khởi công, dựng cột, cất nóc.

Phép đếm bậc "sinh lão bệnh tử" không nằm trong các phần ấy, và chúng tôi chưa tìm được văn bản cổ nào ghi phép này. Nó sống trong truyền khẩu của thợ. Hai điều cho thấy nó khác hẳn tinh thần Lỗ Ban Kinh:

• Lỗ Ban Kinh xét số đo, tức độ dài thật trên thước. Phép đếm bậc xét số lượng, không quan tâm mỗi bậc cao bao nhiêu.
• Lỗ Ban Kinh dùng bộ chữ riêng của nghề mộc; phép đếm bậc mượn bộ chữ của nhà Phật.

Nếu muốn áp đúng tinh thần Lỗ Ban Kinh vào cầu thang, thứ nên tra là chiều cao mỗi bậc trên thước 42,9 cm (thước của khối đặc, cùng tám chữ với thước trong sách). Bài ba loại thước Lỗ Ban giải vì sao bậc thang dùng thước 42,9.

Chiều cao bậc: thứ thật sự quyết định cầu thang dễ đi

Kiến trúc sư người Pháp François Blondel (thế kỷ 17) đưa ra một tỷ lệ đến nay vẫn dùng: hai lần chiều cao bậc cộng mặt bậc khoảng 60 – 65 cm, tức bằng một sải bước bình thường. Với nhà ở Việt Nam, số thường dùng:

Tra thước 42,9 cm bằng công cụ của site: chiều cao bậc từ 16,1 cm đến 26,8 cm nằm trong cung Nghĩa, Quan (tốt); từ 15,0 đến 16,0 cm rơi vào cung Ly. Nghĩa là trong khoảng dễ đi 15 – 18 cm, nửa trên (16,5 – 18 cm) đẹp trên thước, nửa dưới thì không.

Bảng số bậc cho từng chiều cao tầng

Chiều cao tầng tính từ mặt sàn hoàn thiện tầng dưới tới mặt sàn hoàn thiện tầng trên. Bảng dưới chỉ ghi các phương án có bậc cao 15 – 18 cm; chữ cuối đếm theo bước (số cổ bậc), vòng bốn chữ; cột thước 42,9 tra bằng công cụ, kèm khoảng cách tới ranh giới cung.

Đọc bảng:

• Tầng 3,6 m với 21 bậc là trường hợp đẹp nhất: bậc 17,1 cm, rơi vào Sinh theo cả vòng bốn lẫn vòng năm (đếm bước), cung Nghĩa trên thước 42,9, và dễ đi.
• Tầng 3,3 m không có phương án nào vừa Sinh, vừa đẹp trên thước 42,9, vừa trong 15 – 18 cm. Muốn Sinh thì phải chịu bậc 15,7 cm (cung Ly) hoặc 17 bậc cao 19,4 cm (dốc). Đây là lúc nên ưu tiên chiều cao bậc dễ đi.
• Tầng 3,4 m với 21 bậc cho bậc 16,2 cm, chỉ cách ranh giới cung 1 mm: sai số trát vữa, lát đá thường lớn hơn thế nhiều, nên coi như không chọn được.

Muốn thử con số của nhà mình, đo chiều cao tầng thật rồi chia thử, tra từng chiều cao bậc bằng công cụ thước Lỗ Ban.

Sách cổ nói gì

Lỗ Ban Kinh, đại ý, chép một cây thước chia tám chữ Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản; số đo của cửa, của đồ gỗ rơi vào chữ tốt thì dùng. — Lỗ Ban Kinh, phần thước tám chữ

Bình: sách xét độ dài, không xét số lượng. Phép đếm bậc là một tục khác, mượn chữ của nhà Phật, sống ngoài sách. Ghép hai thứ vào một cầu thang là việc của thợ đời sau.

Kinh Chuyển Pháp Luân, đại ý: sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, mất đi là khổ. — Tương Ưng Bộ, đoạn khổ đế

Bình: bốn chữ trên bậc thang vốn là bốn mặt của nỗi khổ trong lời Phật dạy. Thợ dùng chúng như một vòng đếm may rủi, và đổi chữ "sinh" từ một nỗi khổ thành chữ tốt. Biết gốc này để thấy phép đếm là tập tục, không phải giáo lý.

Đọc cho đúng mức

• Phép đếm sinh lão bệnh tử là tục truyền, không có văn bản cổ làm gốc mà chúng tôi tìm được; các dị bản cho kết quả ngược nhau trên cùng một cầu thang.
• Thước Lỗ Ban cho chiều cao bậc là áp tinh thần sách nghề mộc vào cầu thang, cũng là thói quen của thợ chứ sách không ghi cho cầu thang.
• Chiều cao bậc đều và vừa chân là tiêu chí an toàn thật. Đừng ép thêm hay bớt một bậc để "vào Sinh" nếu làm bậc cao quá 18 cm hay thấp dưới 15 cm.
• Cầu thang đã xây xong mà rơi Bệnh hay Tử: không có lý do để đập. Nhiều thợ xử lý bằng cách nâng bậc đầu thành một bục, hoặc coi chiếu nghỉ là một bậc; đó là cách để gia chủ yên tâm, không phải điều bắt buộc.

Việc nên làm

• Đo chiều cao tầng hoàn thiện (sau lát sàn), không đo cốt thô.
• Chọn chiều cao bậc 16,5 – 18 cm trước, rồi mới xem số bậc rơi vào chữ nào.
• Thống nhất với thợ ngay từ đầu: đếm theo bước hay theo mặt bậc, có tính chiếu nghỉ không. Ghi vào bản vẽ.
• Kiểm bậc đầu và bậc cuối: hai bậc này hay lệch nhất vì vữa và gạch lát.
• Xem thêm phong thủy cầu thang cho vị trí, chiều lên và cầu thang đối diện cửa chính.

Nguồn tham khảo

• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính), sách nghề mộc lưu hành đời Minh — phần thước tám chữ, đại ý.
• Kinh Chuyển Pháp Luân, Tương Ưng Bộ — đoạn khổ đế (sinh, già, bệnh, mất đều là khổ), đại ý.
• François Blondel, Cours d'architecture — tỷ lệ chiều cao và mặt bậc, đại ý.
• Bảng chiều cao bậc và cung trên thước 42,9 cm tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.