Đạo giáo ở Việt Nam: dấu vết trong đình, đền, quán Trấn Vũ, Ngọc Hoàng và lịch lễ hằng năm

Đạo giáo vào đất Việt từ cuối đời Đông Hán, nhưng không thành một tôn giáo có giáo hội lớn; nó thấm vào tín ngưỡng dân gian. Dấu vết còn rõ: đền Quán Thánh thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, Ngọc Hoàng đứng đầu điện Mẫu, ba ngày rằm Tam Nguyên, Táo Quân lên chầu trời, Nam Tào Bắc Đẩu giữ sổ tuổi thọ, và cả chữ "phù thuỷ" trong tiếng Việt.

Đạo giáo đến Giao Châu khi nào

Hai văn bản cho thấy Đạo giáo có mặt ở Giao Chỉ (miền Bắc Việt Nam ngày nay) từ rất sớm:

• Lý Hoặc Luận của Mâu Tử, viết khoảng cuối thế kỷ 2, đầu thế kỷ 3. Lời tựa kể, đại ý: sau khi Linh Đế nhà Hán mất, thiên hạ loạn, chỉ Giao Châu còn yên, nhiều người phương Bắc chạy sang, phần đông theo thuật thần tiên, nhịn ăn ngũ cốc để sống lâu. Mâu Tử thường đem Ngũ Kinh ra vặn hỏi họ. Đây là một chứng cứ quý: ở Giao Chỉ đã có một cộng đồng đạo sĩ đủ đông để một học giả phải tranh luận.
• Tấn Thư, Cát Hồng truyện chép, đại ý: Cát Hồng, tác giả Bão Phác Tử, về già nghe nói đất Giao Chỉ có đan sa (nguyên liệu luyện đan), bèn xin triều đình cho làm lệnh huyện Câu Lậu. Cuối cùng ông dừng lại ở núi La Phù (Quảng Đông) luyện đan, không sang tới nơi. Dù vậy, chuyện cho thấy Giao Chỉ có tiếng trong giới luyện đan.

Thần Tiên Truyện, sách cũng gắn tên Cát Hồng, kể chuyện tiên ông Đổng Phụng cứu thái thú Sĩ Nhiếp đã tắt thở ba ngày bằng cách cho viên thuốc vào miệng. Đây là truyện thần tiên, không phải sử liệu, nhưng nó cho thấy người đời Tấn đã gắn đất Giao Chỉ với chuyện tiên đạo.

Đời Lý, Trần: Tam giáo cùng có chỗ

Đến thời độc lập, Đạo giáo đứng cạnh Phật giáo và Nho giáo trong triều đình. Đại Việt Sử Ký Toàn Thư chép năm Ất Mão (1195), đời Lý Cao Tông, thi Tam giáo: tức thi hiểu biết cả ba đạo Nho, Phật, Lão. Đời Trần cũng có các kỳ thi Tam giáo. Đạo sĩ được mời làm lễ cầu đảo, trai đàn cho triều đình.

Hình ảnh "Tam giáo đồng nguyên" (ba đạo cùng một gốc) là nét riêng của đời sống tinh thần Lý, Trần; nó có bài riêng ở Tam giáo đồng nguyên. Ở đây chỉ cần nhớ: người Việt không chọn một đạo bỏ hai đạo kia, mà để mỗi đạo lo một việc. Nho lo việc nước, việc nhà; Phật lo việc tâm; còn Đạo lo sức khoẻ, tuổi thọ, trừ tà, cầu đảo, tức những việc thực tế của đời sống.

Quán Trấn Vũ: đạo quán lớn nhất còn lại ở Hà Nội

Chữ "quán" (觀) là tên gọi đền thờ của Đạo giáo, như "chùa" của Phật giáo. Đền Quán Thánh bên hồ Tây, tên chữ là Trấn Vũ Quán, thờ Huyền Thiên Trấn Vũ (Chân Vũ), vị thần trấn giữ phương Bắc trong Đạo giáo.

• Đền là trấn phía bắc trong Thăng Long tứ trấn (cùng Bạch Mã ở phía đông, Voi Phục ở phía tây, Kim Liên ở phía nam).
• Pho tượng đồng đen Trấn Vũ đúc năm 1677, đời Lê Hy Tông, cao gần bốn mét, là một trong những tượng đồng lớn nhất Việt Nam. Tượng ngồi, chân trần, tay chống kiếm, dưới chân có rùa và rắn quấn, đúng hình tượng Chân Vũ của Đạo giáo.
• Theo truyền thuyết người Việt, Huyền Thiên Trấn Vũ từng giúp An Dương Vương trừ yêu quái khi xây thành Cổ Loa. Lớp truyện này cho thấy một vị thần Đạo giáo phương Bắc đã được "Việt hoá" bằng cách gắn vào lịch sử dựng nước.

Ở Sài Gòn, chùa Ngọc Hoàng (Phước Hải tự, Đa Kao) do người Hoa Quảng Đông dựng đầu thế kỷ 20 là một đền Đạo giáo lớn, thờ Ngọc Hoàng cùng nhiều vị thần Đạo giáo và Phật giáo. Người ta gọi là "chùa" nhưng phần lớn điện thờ là của Đạo giáo, ví dụ rõ về chỗ người Việt gọi tên theo thói quen chứ không theo phân loại tôn giáo.

Ngọc Hoàng: đỉnh của mọi điện thờ dân gian

Trong tín ngưỡng Việt, Ngọc Hoàng Thượng Đế là vị đứng đầu thiên đình, gốc từ Đạo giáo. Người Việt gặp Ngọc Hoàng ở khắp nơi:

• Trên cùng điện thờ Mẫu, phía trên Tam tòa Thánh Mẫu (xem Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ).
• Là "cha" của Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong truyền thuyết (xem Tứ bất tử).
• Là nơi Táo Quân lên chầu ngày 23 tháng Chạp (xem ông Công ông Táo).
• Là vị phán xét cuối cùng trong vô số truyện cổ tích, từ chuyện cóc kiện trời đến chuyện Chử Đồng Tử.

Vai trò Ngọc Hoàng trong tín ngưỡng Việt có bài riêng ở Ngọc Hoàng trong tín ngưỡng Việt.

Lịch lễ mang dấu Đạo giáo

Nhiều ngày trong năm mà người Việt coi là "lễ Tết dân gian" thật ra có gốc Đạo giáo:

Đây là chỗ Đạo giáo sống mạnh nhất ở Việt Nam: không qua đạo quán, mà qua lịch. Người cúng rằm tháng Giêng không nghĩ mình đang làm lễ Thượng Nguyên của Đạo giáo, nhưng ngày ấy được chọn chính vì truyền thống ấy.

Chữ "phù thuỷ" và lớp Đạo giáo dân gian

Tiếng Việt có chữ "phù thuỷ" để chỉ người làm phép. Gốc chữ là 符水: phù là lá bùa, thuỷ là nước phép. Đạo giáo phái Ngũ Đấu Mễ cuối đời Hán đã dùng "phù thuỷ" để chữa bệnh: đốt bùa hoà vào nước cho người bệnh uống, kèm sám hối. Người Việt giữ lại chữ ấy, và nghĩa đã trượt từ "nước bùa" sang "người làm bùa".

Lớp Đạo giáo dân gian còn có: thầy cúng làm lễ trấn trạch, tục treo gương bát quái, tranh thờ Hàng Trống vẽ các vị thần Đạo giáo, tục xin xăm ở đền. Phần lớn các hình thức này nằm ở ranh giới giữa văn hoá và mê tín; chỗ nào bị đem ra doạ người để lấy tiền thì đã thành lừa đảo, như bài nhận diện lừa đảo bùa ngải, thầy pháp đã bàn.

Ở thế kỷ 20, Đạo giáo còn hiện diện trong đạo Cao Đài (lập năm 1926 ở Tây Ninh), nơi Lão giáo là một trong ba đạo được hợp nhất theo tinh thần "Tam giáo quy nguyên".

Sách cổ nói gì

Lý Hoặc Luận, lời tựa, đại ý: sau khi Linh Đế băng, thiên hạ rối loạn, riêng Giao Châu tương đối yên, những người tài ở phương Bắc kéo đến nương náu, phần nhiều theo thuật thần tiên, nhịn ăn ngũ cốc cầu trường sinh; Mâu Tử thường đem Ngũ Kinh ra chất vấn, các đạo sĩ thuật gia không ai đáp được. — Mâu Tử, Lý Hoặc Luận

Bình: đoạn này quý vì nó là lời một người đương thời tả Giao Chỉ cuối Đông Hán. Nó cho thấy ba dòng tư tưởng (Nho của Mâu Tử, thuật thần tiên của đạo sĩ, và Phật giáo mà Mâu Tử về sau theo) đã gặp nhau ở đất Việt từ thế kỷ 2, trước cả nhiều vùng ở Trung Hoa.

Tấn Thư, Cát Hồng truyện, đại ý: Cát Hồng về già muốn luyện đan để sống lâu, nghe nói Giao Chỉ có đan sa, xin làm lệnh huyện Câu Lậu; vua cho là ông có danh vọng, không nên làm chức nhỏ, ông đáp rằng không vì vinh hiển mà vì có đan. — Tấn Thư, Cát Hồng truyện

Bình: một chi tiết nhỏ nhưng nói nhiều: trong mắt nhà luyện đan nổi tiếng nhất thế kỷ 4, Giao Chỉ là đất có vật liệu quý cho đạo trường sinh.

Đọc cho đúng mức

• Đạo giáo ở Việt Nam không có giáo hội lớn như ở Trung Hoa; phần lớn dấu vết là ở tín ngưỡng dân gian, nên ranh giới giữa "Đạo giáo" và "tín ngưỡng dân gian" thường mờ.
• Các truyện Đổng Phụng, Trấn Vũ giúp An Dương Vương là truyện thần tiên, truyền thuyết, không phải sử liệu.
• Không phải mọi lễ rằm đều "là Đạo giáo". Rằm tháng Bảy vừa là Trung Nguyên của Đạo giáo vừa là Vu Lan của Phật giáo; người Việt hoà hai lớp làm một.
• Thông số tượng Trấn Vũ (năm đúc 1677, cao gần bốn mét) là số liệu phổ biến trong tài liệu về di tích; các nguồn có thể khác nhau vài phân.

Việc nên làm

• Đến đền Quán Thánh, đứng trước pho tượng Trấn Vũ, nhìn kỹ con rùa và con rắn dưới chân tượng: đó là hình tượng Huyền Vũ phương Bắc của Đạo giáo.
• Khi cúng rằm tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười, thử kể cho con cháu nghe về Tam Nguyên để thấy một lễ quen có gốc gác xa thế nào.
• Đọc thêm về Đạo giáo và thuật số để biết vì sao Tử Vi, Mai Hoa đều gắn tên đạo sĩ.

Nguồn tham khảo

• Mâu Tử — Lý Hoặc Luận, lời tựa (đại ý).
• Tấn Thư — Cát Hồng truyện (đại ý).
• Cát Hồng — Thần Tiên Truyện, truyện Đổng Phụng (đại ý).
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — Bản kỷ, đời Lý Cao Tông, năm 1195 (thi Tam giáo, đại ý).