Tên tự, tên hiệu của người xưa: Nguyễn Bỉnh Khiêm hiệu Bạch Vân, Nguyễn Du tự Tố Như

Người xưa có nhiều tên cho nhiều chặng đời: danh (tên cha mẹ đặt), tự (tên đặt khi trưởng thành, thường giải nghĩa cho danh, để người khác gọi cho kính), hiệu (tên tự chọn theo nơi ở, chí hướng), và thụy (tên đặt sau khi mất). Nguyễn Du tên là Du, tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên; Nguyễn Bỉnh Khiêm tự Hanh Phủ, hiệu Bạch Vân cư sĩ.

Bài này giải hệ thống ấy theo Lễ Ký, chỉ ra bốn cách người xưa đặt tự sao cho "khớp" với danh, kèm mười danh nhân Việt có tư liệu, rồi gợi ý dùng lối nghĩ ấy để chọn một bút danh hôm nay.

Bốn chặng của một cái tên

Lễ Ký, thiên Đàn Cung, gói cả hệ thống trong một câu: lúc nhỏ có danh, đội mũ (lễ trưởng thành) thì có tự, năm mươi tuổi gọi theo thứ bậc anh em, mất thì có thụy; đó là lề lối nhà Chu.

Quy tắc dùng tên nằm ở thiên Khúc Lễ: trước mặt cha thì con xưng danh, trước mặt vua thì bề tôi xưng danh. Danh là tên để tự hạ mình; người khác gọi thẳng danh của mình là điều không phải. Vì thế mới cần tự: một cái tên thứ hai để bạn bè gọi mà vẫn giữ lễ. Tục kỵ húy của người Việt, như kiêng gọi tên ông bà, cũng mọc từ gốc này (kiêng đặt tên trùng ông bà).

Tự phải "khớp" với danh: bốn cách

Nhan Chi Thôi đời Bắc Tề viết trong gia huấn một câu gọn: danh để định thân, tự để nói cái đức. Tự không đặt tùy ý; nó thường giải thích, mở rộng, hay đối lại với danh. Có bốn lối hay gặp:

Ngoài nghĩa, tự còn hay mang chữ chỉ thứ bậc anh em: Bá hoặc Mạnh (cả), Trọng (thứ hai), Thúc (thứ ba), Quý (út). Khổng Tử tự Trọng Ni vì là con thứ. Và hay có thêm một chữ "đẹp" cho đàn ông như Phủ (甫), Chi (之), Khanh (卿).

Nhìn bảng sẽ thấy một điều: đọc được tự là đọc được một phần học vấn của gia đình đặt nó. Tự đặt theo điển cần người đặt thuộc sách; người đọc tự cũng phải thuộc sách mới thấy cái hay.

Danh nhân Việt: danh, tự, hiệu

Bảng dưới gồm mười người có tên tự, cộng Nguyễn Trãi chỉ có hiệu, đều là những tên được chép thống nhất trong các sách tiểu sử phổ biến. Cột "chỗ khớp" là cách đọc của chúng tôi, chỉ ghi khi mối liên hệ giữa danh và tự rõ ràng.

Ba điều đọc ra từ bảng:

• Hiệu hay mang tên căn phòng: Trai (phòng học), Hiên (hiên nhà), Đường (gian nhà): Ức Trai, Ngộ Trai, Hối Trai, Thanh Hiên, Đạt Hiên, Mẫn Hiên, Quế Đường, Cúc Đường. Đặt hiệu là đặt tên cho "chỗ ngồi" tinh thần của mình.
• Hiệu hay mang tên đất: Bạch Vân (tên am của Nguyễn Bỉnh Khiêm), Quế Sơn (núi ở quê Nguyễn Khuyến), Mai Phong. Hiệu kiểu này nói "tôi thuộc về chỗ này".
• Tên có thể đổi theo đời người. Nguyễn Khuyến tên lúc nhỏ là Nguyễn Thắng, sau thi hỏng mới đổi thành Khuyến (khuyên) với tự Miễn Chi (gắng lên), như một lời tự nhắc. Lê Quý Đôn thuở nhỏ tên Lê Danh Phương.

Ngoài ra còn những hiệu tự trào như Hải Thượng Lãn Ông (ông lười ở Hải Thượng) của Lê Hữu Trác, hay hiệu theo nữ sĩ như Hồng Hà nữ sĩ của Đoàn Thị Điểm.

Danh nhân Trung Hoa để so

Để thấy bốn lối đặt tự không phải chuyện riêng của người Việt: Khổng Tử tên Khâu, tự Trọng Ni (Ni là núi Ni Khâu, Trọng là con thứ); Gia Cát Lượng tự Khổng Minh (đồng nghĩa); Chu Hy tự Nguyên Hối (phản nghĩa), hiệu Hối Am; Hàn Dũ tự Thoái Chi (phản nghĩa); Tô Thức hiệu Đông Pha cư sĩ theo tên khu đất ông cày cấy khi bị đày. Người Việt học lối ấy cùng với chữ Hán và Nho học, rồi đặt theo điển của chính mình, như Cao Bá Quát, Ngô Thì Nhậm.

Còn dùng được hôm nay: chọn một bút danh

Tên tự đã thôi dùng ở Việt Nam từ khi Nho học tàn, nhưng lối nghĩ của nó vẫn hữu ích khi người ta cần một bút danh, một tên trên mạng, một tên hiệu cho quán trà, phòng sách. Ba cách lấy thẳng từ bảng trên:

1. Theo lối tự: lấy tên thật làm gốc, tìm một chữ Hán Việt cùng nghĩa hay nối nghĩa. Tên An có thể nối với Tĩnh, Hòa; tên Minh nối với Quang, Chiêu; tên Thủy (nước) nối với Lâm (mưa), Hà (sông). Người quen đọc sẽ thấy dấu tên thật; người lạ thấy một cái tên có nghĩa.
2. Theo lối hiệu tên phòng: chọn một chữ chỉ chí hướng hay tính cách, ghép với Trai, Hiên, Đường, Am, Lư. Ví dụ "Tĩnh Hiên" (hiên yên), "Thận Trai" (phòng cẩn trọng).
3. Theo lối hiệu tên đất: lấy tên núi, sông, làng quê. Đây là lối giản dị và ít trùng nhất.

Trước khi dùng, kiểm hai việc: chữ Hán Việt đó có nghĩa gốc đúng ý mình không (chọn chữ Hán Việt cho tên), và có trùng hiệu một danh nhân hay một thương hiệu có sẵn không. Bút danh trùng hiệu người nổi tiếng dễ bị coi là mượn danh.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nhỏ thì đặt danh, đội mũ thì đặt tự, năm mươi tuổi gọi theo thứ bậc bá trọng, mất thì đặt thụy; đó là lề lối nhà Chu. — Lễ Ký, thiên Đàn Cung thượng

Dịch: Con trai hai mươi tuổi đội mũ thì đặt tự. Trước cha, con xưng danh; trước vua, bề tôi xưng danh. Con gái hứa gả thì cài trâm và đặt tự. — Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng

Dịch: Đội mũ rồi đặt tự cho, là để kính cái danh. — Lễ Ký, thiên Giao Đặc Sinh

Dịch: Người xưa, danh để định thân mình, tự để nêu cái đức. — Nhan Thị Gia Huấn, quyển 2, thiên Phong Thao

Bình: bốn câu này đủ để hiểu vì sao tự gắn với nghĩa của danh. Danh là "cái thân", riêng tư, kính trọng nên tránh gọi; tự là "cái đức", phô ra cho người khác gọi, nên phải nói được điều gì đó về người mang nó. Lễ Ký cũng cho thấy con gái có tự, dù sử sách về sau ít ghi tự của phụ nữ.

Ba câu điển cho các ví dụ trong bảng: Luận Ngữ, thiên Vi Tử: "Chu hữu bát sĩ: Bá Đạt, Bá Quát…" (nhà Chu có tám kẻ sĩ: Bá Đạt, Bá Quát…). Mạnh Tử, thiên Vạn Chương hạ: "Y Doãn, thánh chi nhậm giả dã" (Y Doãn là bậc thánh biết gánh vác). Chu Dịch, quẻ Khiêm: "Khiêm, hanh, quân tử hữu chung" (khiêm thì hanh thông, người quân tử giữ được đến cùng).

Đọc cho đúng mức

• Cột "chỗ khớp" là cách đọc, không phải lời của người đặt. Ít khi sách chép lại vì sao một người có tự ấy; những mối nối chúng tôi ghi là những mối rõ ràng về chữ nghĩa và điển cố. Với Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Chu Văn An, chúng tôi để trống vì không thấy một lời giải được thống nhất.
• Năm sinh, năm mất một số người còn có ý kiến khác nhau (như Chu Văn An, Cao Bá Quát); bảng ghi theo cách phổ biến.
• Tên tự, tên hiệu không thuộc lý số. Không có phép tính số nét hay ngũ hành nào cho tự và hiệu trong sách cổ; người xưa chọn chúng theo nghĩa và điển.
• Hiệu, biệt hiệu, bút danh dễ lẫn. Một người có thể có nhiều hiệu ở nhiều giai đoạn; các sách chép số lượng và thứ tự khác nhau.

Việc nên làm

1. Muốn hiểu tên một danh nhân, tra cả danh, tự, hiệu cùng lúc; tự thường giải nghĩa cho danh.
2. Khi cần bút danh, thử ba lối: nối nghĩa tên thật, tên căn phòng, tên quê; viết ra chữ Hán và kiểm nghĩa gốc.
3. Với tên khai sinh của con, các mối nối kiểu tự (như tên anh em cùng một trường nghĩa) là một cách đặt tên có chiều sâu, nhẹ nhàng hơn mọi phép tính số nét (số nét chữ Hán trong tính danh).
4. Nếu đang muốn đổi tên vì lý do vận số, đọc trước bài đổi tên có đổi vận không.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Khúc Lễ thượng, Đàn Cung thượng, Giao Đặc Sinh (nguyên văn, đối chiếu Wikisource tiếng Trung).
• Nhan Chi Thôi, Nhan Thị Gia Huấn, quyển 2, thiên Phong Thao (nguyên văn câu "danh dĩ chính thể, tự dĩ biểu đức").
• Luận Ngữ, thiên Vi Tử; Mạnh Tử, thiên Vạn Chương hạ; Chu Dịch, quẻ Khiêm (nguyên văn các câu dẫn).
• Danh, tự, hiệu các danh nhân Việt theo cách chép phổ biến trong sách tiểu sử, từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam; cột "chỗ khớp" là cách đọc của người viết.