Thái tổ sơn, thiếu tổ sơn, phụ mẫu sơn: gia phả của một dãy núi

Thái tổ sơn, thiếu tổ sơn, phụ mẫu sơn là ba "đời" trong gia phả của một mạch núi theo phép loan đầu. Thái tổ là núi cao lớn ở đầu mạch, nơi mạch khởi; thiếu tổ là đỉnh nổi lên lần nữa ở đoạn gần, như ông nội; phụ mẫu là ngọn ngay sau chỗ đất dùng, như cha mẹ. Đọc gia phả là để biết chỗ đất thuộc mạch nào, mạch có liền không.

Vì sao núi cũng có gia phả

Người xưa nhìn một dãy núi như một dòng họ: có ông tổ cao lớn ở xa, có các đời con cháu nhỏ dần, có anh em tách nhánh. Cách nhìn ấy không chỉ là văn chương. Nó buộc người xem đất trả lời ba câu mà một người chỉ nhìn ngọn đồi trước mặt sẽ bỏ qua:

1. Ngọn đồi này nối với đâu? Nó là đuôi của một dãy lớn, hay một gò đứng riêng?
2. Đoạn nối có liền không, hay đã bị cắt, bị sông chặn?
3. Từ núi gốc đến đây, mạch đã nhỏ lại, hạ thấp dần chưa, tức là đã "đến lúc dừng" chưa?

Hám Long Kinh, sách gắn tên Dương Quân Tùng đời Đường, nói thẳng cái khó của việc này: tổ tông, phụ mẫu cách nhau mấy chặng đường xa, khiến các thầy thời ấy đều không nhận ra (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Thầy kém nhìn thấy ngọn đồi; thầy giỏi nhìn thấy dòng họ của nó.

Các đời trong gia phả

Sách đời Minh như Nhân Tử Tu Tri hệ thống hoá các tầng; tên gọi giữa các sách có chênh nhau, nhưng thứ tự phổ biến như sau:

Hai điểm hay bị hiểu sai:

• Thái tổ không phải "núi cao nhất cả nước". Thái tổ là núi gốc của đoạn mạch đang xét. Xem một làng ven đồi thì thái tổ có thể chỉ là một dãy đồi vài trăm mét; xem một kinh đô thì người ta mới nói đến những dãy núi lớn. Thang đo đi theo việc.
• Gia phả đọc từ dưới lên. Ngoài thực địa, thầy đứng ở chỗ đất, nhìn ngọn phụ mẫu sau lưng, rồi lần ngược lên thiếu tổ, rồi xa nữa đến thái tổ. Vẽ trên giấy thì từ trên xuống; đi thật thì từ dưới lên.

Ví dụ: vẽ gia phả từ Tam Đảo xuống Sóc Sơn

Dãy Tam Đảo là ví dụ dễ thấy nhất ở miền Bắc, vì nó chạy một mạch rõ theo hướng tây bắc – đông nam, dài khoảng 80 km, từ vùng Sơn Dương (Tuyên Quang) đến xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn (Hà Nội). Bài long mạch Việt Nam đã nói vì sao Tam Đảo được coi là chỗ các cánh cung núi Đông Bắc chụm đầu. Ở đây ta chỉ lấy một đoạn: từ phần cao nhất của dãy xuống đến chân đồi Sóc Sơn, và đọc nó theo gia phả.

Đọc bảng này theo cách của sách:

• Thái tổ "cao lớn, lởm chởm". Phần cao của Tam Đảo là núi đá dốc, đỉnh nhọn, mây phủ quanh năm. Hám Long Kinh nói người đời chỉ khen Tham Lang tốt, không biết Liêm Trinh là tổ tông: trong hệ chín sao của sách, Liêm Trinh là dạng núi đá nhọn lởm chởm như lửa, và sách cho rằng mạch tốt thường khởi từ một ngọn như vậy (xem cửu tinh trong Hám Long Kinh).
• Hạ dần qua nhiều đời. Từ hơn 1.500 m xuống vài trăm mét rồi xuống đồng bằng, mạch không đổ một lần mà xuống thành nhiều bậc, có đỉnh, có yên ngựa. Đó là "khởi phục" mà bài long mạch đã tả.
• Thiếu tổ "nổi lên lần nữa". Sau quãng mạch thấp, vùng Sóc Sơn lại có cụm đồi núi nổi lên rõ trên nền đồng bằng: đúng hình ảnh "ông nội" mà sách mô tả, một đỉnh tụ lại trước khi mạch tách thành các nhánh nhỏ.
• Phụ mẫu và chỗ dừng. Ở cuối mạch, các gò đồi thấp tỏa ra, nước từ trên núi chảy ra đồng. Những chỗ đất bằng nằm trong vòng tay các gò ấy, sau lưng có đồi, trước mặt có nước, là loại địa hình sách gọi là "mạch dừng".

Một lưu ý quan trọng: bảng trên minh hoạ cách đọc gia phả, không khẳng định nơi nào trong vùng là huyệt tốt. Muốn biết một khu đất cụ thể nằm ở đâu trong gia phả ấy, phải mở bản đồ địa hình mà lần (xem đọc long mạch bằng bản đồ địa hình).

Những gì làm gãy gia phả

Một dòng họ có thể đứt đời; một mạch núi cũng vậy. Sách liệt kê nhiều dấu hiệu "mạch đứt" mà ngày nay nhận ra dễ:

Phân biệt "đứt" với "thắt": mạch hạ thấp, thắt hẹp giữa hai đoạn cao là quá giáp, dấu hiệu mạch đang đi tiếp; mạch bị cắt hẳn mới là đứt. Bài quá giáp, thúc yết bàn riêng chỗ này.

Sách cổ nói gì

Tổ tông, cha mẹ cách nhau mấy chặng đường xa, khiến các thầy thời nay đều lầm, không nhận ra. — Hám Long Kinh

Người đời chỉ nói Tham Lang tốt, không biết Liêm Trinh mới là tổ tông. — Hám Long Kinh

Liêm Trinh hay sinh ra rồng ngoảnh lại nhìn tổ; rồng tổ ở xa xa thành đỉnh chầu. — Hám Long Kinh

Bình: ba câu cho thấy Hám Long Kinh không dùng từ "thái tổ sơn, thiếu tổ sơn" như sách đời sau, mà nói "tổ tông", "phụ mẫu", "tổ long". Cái lõi đã có từ đó: mạch phải có gốc, gốc thường là núi đá cao nhọn, và người giỏi nhìn được quan hệ xa giữa gốc và ngọn. Các tên gọi thái tổ, thiếu tổ là phần hệ thống hoá của các sách đời Minh như Nhân Tử Tu Tri.

Đọc cho đúng mức

Gia phả long là một cách mô tả địa hình, và phần mô tả ấy khớp với thực tế: dãy núi có phần cao, phần hạ dần, có đỉnh phụ, có nhánh. Phần "khí từ tổ truyền xuống huyệt, tổ càng xa càng lớn thì phúc càng dày" là lớp tin của phong thuỷ, không có cách đo. Chọn một ngọn núi làm "thái tổ" còn phụ thuộc người đọc đang xét ở thang nào, nên hai thầy có thể chỉ hai ngọn khác nhau mà cùng có lý. Số liệu độ cao trong bài lấy theo tài liệu phổ thông, các nguồn chênh nhau vài mét; phần đoạn Sóc Sơn chúng tôi chưa đối chiếu bằng bản đồ địa hình chính thức.

Việc nên làm

• Khi xem một khu đất vùng đồi, hỏi trước: ngọn đồi sau lưng nối về dãy nào, đoạn nối có liền không.
• Vẽ sơ đồ ba tầng (tổ xa, tổ gần, đồi sau lưng) trên bản đồ địa hình trước khi đi thực địa.
• Để ý dấu hiệu mạch đứt do người làm: mỏ đá, đường xẻ đồi, san lấp; những chỗ ấy còn có rủi ro sạt lở thật.
• Đọc tiếp quá giáp, thúc yết để biết các đoạn thắt giữa các đời trong gia phả.

Nguồn tham khảo

• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng (đời Đường) — các câu về tổ tông, phụ mẫu, Liêm Trinh (nguyên văn)
• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), phần long pháp (đại ý)
• Tài liệu Vườn quốc gia Tam Đảo và các nguồn địa lý phổ thông về chiều dài, độ cao dãy Tam Đảo; độ cao núi Hàm Lợn theo tài liệu phổ thông
• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — đoạn năm loại núi không táng (đại ý)