Quá giáp, thúc yết: chỗ thắt của long mạch và vì sao sách coi là quan trọng

Quá giáp là đoạn mạch núi thắt hẹp và hạ thấp giữa hai đoạn cao, trên bản đồ là một yên ngựa, ngoài đời thường là một con đèo. Thúc yết là chỗ thắt nhỏ ngay trước khi mạch đi vào huyệt, như cổ họng. Sách coi chúng quan trọng vì chỗ thắt chứng tỏ mạch còn liền và đang đi tiếp, khác với chỗ mạch bị đứt hẳn.

Quá giáp là gì, nhìn bằng hình học

Hãy hình dung một sống núi đi từ đỉnh A sang đỉnh B. Giữa hai đỉnh, sống núi võng xuống rồi lại lên. Điểm thấp nhất của chỗ võng ấy có một tính chất đặc biệt:

• Đi dọc sống núi, đó là điểm thấp nhất giữa A và B.
• Đi ngang qua sống núi, từ thung bên này sang thung bên kia, đó lại là điểm cao nhất.

Hình dạng ấy giống cái yên ngựa, nên dân đo đạc gọi là điểm yên ngựa. Thầy địa lý xưa gọi đoạn đó là quá giáp (xem từ điển thuật ngữ phong thuỷ): "quá" là đi qua, "giáp" là chỗ hẹp kẹp giữa. Mạch núi "đi qua chỗ hẹp" để sang đoạn kế tiếp.

Yên ngựa hình thành vì hai dòng suối ở hai bên sống núi cùng ăn ngược vào sườn, mỗi dòng từ một phía, đến chỗ chúng gần chạm nhau thì sống núi bị khoét thấp và hẹp lại. Vì thế ở mỗi quá giáp thật luôn có hai đầu nguồn nước chảy ngược chiều nhau. Đây là chi tiết mà người tầm long xưa dùng để nhận ra giáp ngoài thực địa: đứng ở chỗ thấp nhất của sống, thấy nước hai bên chia ra hai ngả.

Vì sao sách coi quá giáp là quan trọng

Một: bằng chứng mạch còn liền

Táng Thư nói khí theo hình mà đến, nên núi đứt không dùng được (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Câu hỏi thực tế là: một sống núi hạ thấp giữa hai đỉnh thì là đứt hay chỉ là thắt? Quá giáp là câu trả lời: chỗ võng vẫn là một phần của sống, nước vẫn chia hai bên, mạch vẫn liền. Chỉ khi một thung lũng có dòng chảy xuyên ngang qua thì mới là đứt.

Người mới học hay nhầm theo cả hai chiều: thấy chỗ thấp là bảo "mạch đứt", hoặc thấy một sông cắt qua vẫn cố nối hai bên làm một mạch. Phân biệt giáp và đứt là kỹ năng đầu tiên của tầm long.

Hai: mạch có nhiều giáp là mạch mạnh

Hám Long Kinh có câu: trước có quan, sau có giáp, dẫn nhau mà theo; giáp mà nhiều thì rồng mạnh mẽ. Một mạch đi qua nhiều yên ngựa, lên xuống nhiều nhịp (sách gọi là khởi phục), được coi là mạch "sống", khác với một sống đất thẳng đơ một mạch. Bài long mạch đã tả khởi phục; quá giáp chính là các nốt trầm trong nhịp ấy.

Ba: đừng tìm huyệt ngay trong giáp

Hám Long Kinh có một lời chê rất cụ thể: có khi chỗ quan giáp trông giống hình rồng, thân rồng thật ẩn đi trong giáp; thầy thời ấy hay tìm ngay trong giáp, không hiểu cái tình "đứt mà nối" của rồng thật. Ý là: giáp là đường đi của mạch, không phải chỗ dừng. Đặt mộ, dựng nhà ngay trên yên ngựa là đặt lên chỗ mạch đang chạy qua, lại là chỗ gió lùa từ thung này sang thung kia.

Gió qua yên ngựa: chỗ sách và vật lý gặp nhau

Ai từng đi đèo đều biết: lên đến chỗ thấp nhất của đèo thì gió mạnh hẳn. Không khí từ thung bên này sang thung bên kia bị dồn qua chỗ hẹp nhất, như nước qua chỗ thắt của dòng sông. Ở Việt Nam, đỉnh đèo Hải Vân (khoảng 500 m) là ví dụ quen thuộc (xem thêm long mạch Việt Nam): mây và gió từ phía bắc tràn qua chỗ thấp của dãy Bạch Mã xuống phía nam.

Sách loan đầu nói rất kỹ về điều này dưới tên hộ vệ: quá giáp tốt phải có núi nhỏ hai bên che chắn, giáp trơ trụi, gió thổi xuyên thì bị coi là xấu. Hám Long Kinh dặn hãy nhìn hai bên xem các giáp theo rồng dài ngắn lớn nhỏ ra sao, và khen những mạch có hộ vệ đi sát thân. Ngôn ngữ là "rồng được hộ tống"; nội dung là chuyện rất vật lý: chỗ thắt thì gió mạnh, cần chắn.

Thúc yết: cái cổ ngay trước huyệt

Nếu quá giáp là các đoạn thắt dọc đường đi của mạch, thì thúc yết là đoạn thắt cuối cùng, ngay trước chỗ mạch vào huyệt. Các sách đời Minh như Nhân Tử Tu Tri tả đoạn này là phần "nhập thủ": mạch đến gần chỗ dừng thì thu nhỏ lại thành một cái cổ, rồi nở ra thành chỗ đất bằng (đại ý).

Hình ảnh quen thuộc là "phong yêu hạc tất": lưng ong (eo thắt) và gối hạc (đoạn thắt rồi phình ra), hai hình mà các sách loan đầu dùng để tả mạch thắt rồi mở nối tiếp nhau. Ở thực địa nhỏ, thúc yết thường là một doi đất hẹp nối ngọn đồi sau lưng (phụ mẫu sơn, xem thái tổ, thiếu tổ, phụ mẫu sơn) với khoảnh đất bằng trước mặt.

Vì sao sách coi trọng thúc yết? Lối giải thích của sách: mạch thắt lại thì khí gom, gom rồi mới "kết". Lối đọc địa hình: một doi đất hẹp nối đồi với chỗ bằng cho thấy chỗ bằng ấy nằm trên chính sống đất, cao ráo, nước mưa chảy tỏa ra hai bên chứ không dồn vào, khác với một khoảnh bằng nằm dưới đáy thung, nơi nước đổ về.

Ba kiểu giáp sách hay nói

Dòng cuối là chỗ gây tranh cãi nhiều nhất. Ở vùng đồng bằng ven đồi của ta, một gò đồi có thể "biến mất" dưới ruộng rồi nổi lên cách đó vài trăm mét. Có thầy nối hai gò thành một mạch, có thầy coi là hai gò riêng. Bản đồ địa hình độ phân giải cao thường giúp phân xử: nếu giữa hai gò vẫn có một dải đất cao hơn ruộng hai bên, dù chỉ vài chục phân, thì nối được; nếu có một con kênh, dòng suối cắt qua, thì không.

Câu "long vô quá giáp bất thành long" ở đâu ra

Câu này, nghĩa là rồng không có quá giáp thì không thành rồng, được dẫn rất nhiều trên mạng như lời Hám Long Kinh. Khi đối chiếu bản Hám Long Kinh lưu hành, chúng tôi không thấy câu ấy đúng từng chữ; trong sách có các câu về quan giáp, tiền quan hậu giáp như đã dẫn. Câu "long vô quá giáp" nhiều khả năng là khẩu quyết đời sau tóm ý của sách. Ý thì đúng với tinh thần Hám Long Kinh; chỉ là không nên ghi nó là nguyên văn.

Sách cổ nói gì

Trước có quan, sau có giáp, dẫn nhau mà theo; giáp mà nhiều thì rồng mạnh mẽ. — Hám Long Kinh

Có khi chỗ quan giáp trông như hình rồng, thân thật ẩn đi trong giáp. Thầy thời nay hay tìm ngay trong giáp, không biết cái tình đứt mà nối của rồng thật. — Hám Long Kinh

Khí theo hình mà đến, nên núi đứt không táng được. — Táng Thư

Bình: ba câu ghép lại thành một quy tắc rõ: mạch thắt (giáp) là tốt, mạch đứt là không dùng, và chỗ thắt là để đi qua chứ không để dừng. Chữ "đoạn tục" (đứt mà nối) là chìa khoá: quá giáp nhìn như đứt, thật ra là nối.

Đọc cho đúng mức

Quá giáp và thúc yết là những hình địa hình có thật, nhận ra được trên bản đồ và ngoài thực địa. Phần "khí gom ở chỗ thắt" là cách nói của phong thuỷ, không đo được; phần "chỗ thắt có gió mạnh, nước chia hai bên, chỗ bằng sau cổ thắt thì cao ráo" là phần quan sát vật lý. Ranh giới giữa "mạch chìm rồi nổi" và "hai gò riêng" ở vùng đồng bằng là chỗ các thầy hay bất đồng; nên ghi rõ lý do nối hay không nối. Đường giao thông xẻ qua đèo có thể gây sạt lở thật; chuyện "cắt giáp làm hại cả vùng" thì thuộc lớp lời truyền.

Việc nên làm

• Khi xem đất vùng đồi, lần sống núi trên bản đồ và đánh dấu các yên ngựa; đừng nhầm yên ngựa với chỗ đứt.
• Tránh dựng nhà ngay trên đỉnh đèo, chỗ võng của sống: gió mạnh, nước chia hai bên, đất dễ xói.
• Ưu tiên chỗ đất bằng nằm trên sống đất, sau một đoạn cổ thắt, có đồi che sau lưng, hơn là chỗ bằng dưới đáy thung.
• Đọc tiếp đọc long mạch bằng bản đồ địa hình để tự tìm yên ngựa trên Google Earth.

Nguồn tham khảo

• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng (đời Đường) — các câu về quan giáp (nguyên văn theo bản lưu hành)
• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — đoạn núi đứt không táng (nguyên văn theo bản lưu hành)
• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), phần quá giáp, nhập thủ (đại ý)
• Địa mạo học phổ thông — điểm yên ngựa, đường phân thủy, gió qua khe núi