Đọc long mạch bằng bản đồ địa hình và Google Earth: thầy xưa đi bộ, người nay xem đường đồng mức

Đọc long mạch bằng bản đồ là dịch các khái niệm loan đầu sang dấu hiệu trên đường đồng mức và lớp địa hình 3D: sống núi là mạch, đáy thung là nước, điểm yên ngựa là quá giáp, chỗ các dòng nước của cả vùng thoát ra là thủy khẩu. Bản đồ cho thế lớn; đất, nước, gió vẫn phải xem tận nơi.

Thầy xưa đi bộ: họ đang thu thập gì

Trước khi mở bản đồ, nên hiểu thầy địa lý xưa đi bộ để lấy dữ liệu gì. Đọc các bài long mạch, quá giáp, thúc yết, thái tổ, thiếu tổ, phụ mẫu sơn, ta thấy họ cần trả lời sáu câu:

1. Mạch đến từ đâu, nối về dãy nào?
2. Mạch có liền không, có các đoạn thắt (giáp) không?
3. Mạch dừng ở đâu, nơi nó tỏa rộng ra?
4. Nước hai bên mạch chảy đi đâu, gặp nhau ở đâu?
5. Nước của cả vùng thoát ra ở chỗ nào (thủy khẩu), chỗ ấy hẹp hay rộng?
6. Mặt nào của mạch thoải (diện), mặt nào dốc (bối)?

Năm câu đầu là câu hỏi địa hình ở quy mô vài cây số đến vài chục cây số. Đó chính là loại câu bản đồ trả lời giỏi nhất. Câu thứ sáu thì bản đồ trả lời được ở mức thô, còn ở mức một khu đất cụ thể thì phải xem tại chỗ.

Ba công cụ và cái mỗi công cụ cho

Trong Google Earth Pro, phần phóng đại độ cao nằm ở mục tuỳ chọn hiển thị 3D; đặt lên khoảng hai đến ba lần thì các đồi vài trăm mét hiện rõ hẳn. Mặt cắt độ cao có ở chức năng vẽ đường: vẽ xong, bấm chuột phải vào đường và chọn hiện mặt cắt độ cao.

Bảng đổi thuật ngữ sang dấu hiệu bản đồ

Ví dụ: vùng đồi chân núi Ba Vì

Ba Vì là ví dụ dễ tập vì nó là một khối núi gần như đứng riêng ở rìa phía tây đồng bằng sông Hồng, cao nổi hẳn lên khỏi vùng đồi quanh. Theo các nguồn phổ thông, đỉnh cao nhất (đỉnh Vua) khoảng 1.296 m; chân núi phía tây là sông Đà; rìa phía đông có hồ Suối Hai, một hồ nhân tạo lớn. Bài long mạch Việt Nam đã bàn vì sao Ba Vì được coi là "tổ sơn" theo lời truyền; ở đây ta chỉ dùng nó để tập đọc bản đồ.

Làm theo từng bước:

Bước 1: nhìn tổng thể bằng 3D nghiêng. Mở Google Earth, bay đến Ba Vì, nghiêng góc nhìn, bật phóng đại độ cao. Bạn sẽ thấy một khối núi ở giữa, quanh đó là vành đồi thấp hơn, xa hơn nữa là đồng bằng. Đây là cấu trúc "tổ – con cháu" rất rõ: khối núi chính, các nhánh tỏa ra, các gò ở cuối nhánh.

Bước 2: tô nước trước. Chuyển sang bản đồ có đường đồng mức, lần theo các chữ V có mũi chỉ lên cao: đó là các dòng suối. Với một khối núi đứng riêng như Ba Vì, các dòng suối tỏa ra nhiều phía như nan hoa. Tô chúng bằng một màu.

Bước 3: sống mạch là phần giữa hai dòng nước. Giữa hai dòng suối kề nhau là một sống đất chạy từ khối núi ra phía đồng bằng. Mỗi sống là một chi long theo cách nói của sách. Ở sườn phía đông, các sống này hạ dần thành vùng đồi gò trước khi gặp đồng bằng.

Bước 4: dọc mỗi sống, tìm đỉnh phụ và yên ngựa. Vẽ một đường dọc sống, xem mặt cắt độ cao. Đường lên xuống thành nhịp, có đỉnh phụ nổi lên rồi võng xuống, là "khởi phục" có quá giáp. Đường đổ thẳng một mạch không có nhịp là sống "cứng" theo sách.

Bước 5: tìm chỗ mạch dừng. Ở cuối sống, đường đồng mức thưa dần, sống đất tỏa rộng thành một khoảnh thoải trước khi gặp ruộng hay mặt nước. Đây là loại chỗ sách gọi là mạch dừng. Hai dòng suối hai bên sống thường gặp nhau ở phía trước khoảnh ấy.

Bước 6: tìm thủy khẩu của vùng. Nhìn rộng ra: nước của một cụm thung lũng thoát ra ở đâu? Có một chi tiết thú vị ở vùng đồi ven núi của ta: nhiều hồ thủy lợi được đắp đập đúng ở chỗ thung lũng thắt lại trước khi mở ra đồng, vì đập ở chỗ hẹp thì ngắn và rẻ. Đó cũng chính là vị trí sách loan đầu gọi là thủy khẩu. Kỹ sư thủy lợi và thầy địa lý, với hai mục đích khác nhau, đang tìm cùng một hình địa hình. Phép xem thủy khẩu có ở bài thủy khẩu, la thành.

Bước 7: xem mặt nào thoải. So độ dày đường đồng mức hai bên một sống. Phía thưa là mặt (diện), phía dày là lưng (bối). Một khu đất nằm phía thưa, sau lưng có sống che, trước mặt có nước tụ là kiểu sách khen; khu đất nằm sát chân phía dốc thì sách chê, và thực tế cũng hay gặp sạt, xói.

Ghi chú: các bước trên mô tả cách đọc, không khẳng định nơi nào ở Ba Vì là đất tốt. Phần lớn vùng núi cao thuộc vườn quốc gia, việc sử dụng đất theo quy định riêng.

Giới hạn của bản đồ: những gì không thấy trên màn hình

Hai dòng cuối là lý do sách vẫn nói "phải đăng huyệt", phải lên tận chỗ đất. Bản đồ thay được đôi chân của thầy ở phần tầm long, không thay được ở phần điểm huyệt.

Sách cổ nói gì

Khí gặp gió thì tán, gặp nước ngăn thì dừng. — Táng Thư

Bình: câu này là nền của cả phép đọc bản đồ. "Giới thủy tắc chỉ": nước làm ranh giới, mạch dừng ở chỗ gặp nước. Trên bản đồ, việc tô các dòng nước trước chính là vẽ ra các ranh giới ấy; sống đất nằm giữa chúng.

Rồng lớn, giáp lớn đi trăm chục chặng, điện báu lầu rồng qua không đếm xuể. — Hám Long Kinh

Bình: Hám Long Kinh nói mạch lớn đi "trăm chục chặng". Với đôi chân, theo một mạch như thế mất nhiều ngày và dễ lạc; trên bản đồ, cả quãng ấy nằm gọn trong một màn hình. Đó là chỗ công cụ mới giúp người học nhìn đúng quy mô mà sách đòi hỏi.

Đọc cho đúng mức

Bản đồ cho thấy hình địa hình thật: sống, thung, yên ngựa, cửa nước. Gọi chúng bằng tên loan đầu là một cách đọc; còn "khí" chạy trong mạch thì bản đồ không đo được, và không công cụ nào đo được. Dùng bản đồ để tránh những chỗ có rủi ro thật (đáy thung dễ ngập, chân dốc dễ sạt, đỉnh trơ gió) là phần có giá trị chắc nhất. Mọi quyết định mua đất, xây nhà cần thêm khảo sát địa chất, quy hoạch và pháp lý; bản đồ phong thuỷ không thay được những việc ấy.

Việc nên làm

• Tập trên một vùng quen trước, như Ba Vì hay Tam Đảo: tô nước, tìm sống, tìm yên ngựa, tìm cửa nước.
• Với một khu đất định mua ở vùng đồi, vẽ mặt cắt độ cao dọc và ngang qua nó; xem nó nằm trên sống, sườn thoải, chân dốc hay đáy thung.
• Đối chiếu bản đồ địa hình với ảnh vệ tinh mới nhất để biết địa hình đã bị san lấp hay chưa.
• Sau khi đọc bản đồ, đi xem tận nơi vào lúc mưa và lúc gió để kiểm phần bản đồ không cho thấy.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — câu khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng
• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng (đời Đường) — câu "đại long đại giáp" (nguyên văn theo bản lưu hành)
• Hướng dẫn Google Earth Pro: chế độ 3D, phóng đại độ cao, mặt cắt độ cao; bản đồ có đường đồng mức dựng từ mô hình số độ cao
• Thông tin địa hình Vườn quốc gia Ba Vì (đỉnh Vua khoảng 1.296 m, hồ Suối Hai, sông Đà) theo các nguồn phổ thông