Tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ trong dãy nhà phố: nhà bên trái cao hay thấp

Thanh Long là bên trái, Bạch Hổ là bên phải, tính khi đứng trong nhà nhìn ra cửa chính. Khẩu quyết "thà để Thanh Long cao vạn trượng, không để Bạch Hổ ngẩng đầu" không có trong Táng Thư; sách chỉ đòi Bạch Hổ "nằm phục". Với nhà phố Việt Nam, chiều cao nhà hai bên nên xét theo nắng, gió, thấm, lún, và tuỳ hướng nhà, nhà bên phải cao có khi lại che bớt nắng chiều.

Trong dãy nhà ống, chuyện nhà hàng xóm xây cao hơn là chuyện thường ngày, và nhiều gia đình lo lắng khi nghe "Bạch Hổ cao là xấu". Bài tứ linh: Thanh Long, Bạch Hổ đã giải gốc thiên văn và dáng của tứ linh. Bài này đi vào nhà phố cụ thể: cách xác định đúng, câu khẩu quyết từ đâu, và những tác động đo được của nhà bên cạnh cao hay thấp.

Xác định trái phải trong ba giây

Đứng ở giữa nhà, quay lưng vào trong, mặt nhìn ra cửa chính. Tay trái là Thanh Long, tay phải là Bạch Hổ. Lỗi phổ biến nhất là đứng ngoài đường nhìn vào nhà rồi gọi bên trái của mình là Thanh Long; làm vậy là lấy ngược hoàn toàn.

Một cách kiểm khác: nếu nhà quay mặt ra phía Nam, Thanh Long ở phía Đông. Nhà quay mặt ra Bắc thì Thanh Long ở phía Tây. Tên gọi đi theo tư thế của ngôi nhà, không đi theo phương trên bản đồ.

Câu "thà để Thanh Long cao vạn trượng" từ đâu ra

Câu đầy đủ hay được truyền là: thà để Thanh Long cao vạn trượng, không để Bạch Hổ ngẩng đầu. Có dị bản "cao ngàn trượng". Chúng tôi không tìm thấy câu này trong Táng Thư, Hám Long Kinh hay Tuyết Tâm Phú; nó là khẩu quyết truyền miệng của thầy địa lý, được sách phổ thông hiện đại chép lại, chưa rõ xuất xứ từ sách nào.

Táng Thư thì nói khác hẳn về giọng: Thanh Long "uyển diên" (uốn khúc), Bạch Hổ "tuần phủ" (thuần phục, nằm rạp). Sách đòi dáng, không đòi cao thấp. Đọc kỹ chính câu khẩu quyết cũng thấy điều này: vế sau không nói "Bạch Hổ cao" mà nói "Bạch Hổ ngẩng đầu". Đầu của Long, Hổ là phần phía trước, gần minh đường. Hổ ngẩng đầu là cánh bên phải nhô lên, chồm về phía trước, chắn ngang mặt huyệt; còn một cánh Hổ cao mà nằm yên, lùi về phía sau, thì không phải "ngẩng đầu".

Có hai lối giải cho việc "Long được cao hơn Hổ":

• Lối tượng: Long là dương, chủ động, chủ nam; Hổ là âm, chủ tĩnh, chủ nữ. Long mạnh hơn Hổ là thế thuận. Lối này mang dấu quan niệm giới cũ, nên dẫn ra để hiểu chứ không để phán.
• Lối người dùng: phía tay trái là phía ta quen ra vào, quan sát; phía tay phải là phía của "tay việc". Một khối lớn chồm ra phía phải trước cửa làm vướng tầm nhìn, vướng lối đi. Lối giải này không phổ biến, nhưng gần với cách sách cổ chú ý đến dáng phía trước.

Các phái lý khí, nhất là Huyền Không, cho rằng cao thấp hai bên còn tuỳ hướng nhà và tuỳ vận, không có quy tắc "Long luôn phải cao hơn".

Nắng và gió: điều sách Trung Hoa không tính hộ nhà Việt

Sách loan đầu sinh ở vùng ôn đới phía Bắc Trung Hoa, nơi người ta cần đón nắng, che gió lạnh. Việt Nam nóng ẩm, cái cần tránh là nắng chiều phía Tây, cái cần đón là gió mát mùa hè. Đặt khẩu quyết vào khí hậu này, kết quả có khi đảo ngược:

Với nhà quay mặt Nam, một khối Bạch Hổ cao bên phía Tây làm đúng việc mà ở Việt Nam người ta phải trồng cây, làm lam che nắng mới có. Ngược lại, khối cao ở phía Đông Nam, Nam có thể chặn gió mùa hè ở Bắc Bộ. Không có vế nào trong khẩu quyết tính đến chuyện này, vì khẩu quyết không sinh ra ở đây. Bài phong thủy Việt Nam khác Trung Hoa bàn rộng hơn về khí hậu.

Những điều đo được khi nhà bên cạnh cao hơn nhiều

Trong dãy nhà ống, hai bên là tường chung hoặc tường sát nhau. Khi một nhà cao vượt hẳn nhà kia, những vấn đề thật sự hay gặp là:

• Thấm ở chỗ giáp mái. Nước mưa chảy dọc tường nhà cao xuống mái, sân thượng nhà thấp, ngấm vào khe tiếp giáp. Đây là tranh chấp hàng xóm phổ biến nhất ở phố. Cần máng, diềm chống thấm ở chỗ giáp.
• Lún, nứt khi nhà cao xây sau. Đào móng, ép cọc sát nhà cũ có thể làm nứt tường nhà cũ. Nên chụp ảnh hiện trạng, lập biên bản với chủ nhà bên trước khi họ khởi công.
• Giếng trời, sân thượng thiếu sáng. Nhà thấp bị khối cao chắn phía Nam hoặc Đông sẽ tối hơn vào buổi sáng, mùa đông.
• Khói, hơi nóng. Ống khói bếp, cục nóng điều hoà của nhà thấp đặt trên mái có thể bị khối cao chắn, hơi nóng quẩn lại.
• Riêng tư. Cửa sổ hông, ban công nhà cao nhìn thẳng xuống sân thượng nhà thấp.

Những việc này không phân biệt Long hay Hổ. Một nhà bên trái cao gây thấm thì vẫn là thấm.

"Bạch Hổ ngẩng đầu" trong phố trông như thế nào

Nếu muốn dịch đúng vế "ngẩng đầu" sang nhà phố, hình ảnh gần nhất là: nhà bên phải có khối nhô ra phía trước chắn ngang mặt tiền nhà mình, như ban công đua quá dài, mái che, biển quảng cáo lớn chìa ra đường sát cửa mình, hoặc nhà bên phải xây lấn ra trước, mặt tiền nhô hơn hẳn. Khi ấy cửa nhà mình bị che một bên, khách đi tới từ phía ấy không thấy cửa, ánh sáng phía trước bị chặn. Đó là thứ khó chịu thật, và nằm đúng ý "Hổ chồm vào huyệt" của sách cổ.

Còn một khối nhà cao nhưng thẳng hàng mặt tiền, không chìa ra, thì theo chính Táng Thư vẫn là "Hổ nằm yên".

Sách cổ nói gì

Phép táng lấy bên trái làm Thanh Long, bên phải làm Bạch Hổ, trước là Chu Tước, sau là Huyền Vũ. Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước lượn múa, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ nằm phục. — Táng Thư

Bình: bốn động từ đều tả dáng và thái độ của cảnh quan đối với huyệt, không có so sánh chiều cao. Khẩu quyết "Long cao vạn trượng" là cách nói phóng đại của đời sau, giữ được một phần ý (Hổ không được chồm tới) nhưng thêm vào một ý không có trong sách (Long phải cao hơn).

Đọc cho đúng mức

Xác định sai trái phải là lỗi phổ biến nhất. Luôn đứng trong nhà nhìn ra.

Khẩu quyết không phải lời sách. Chưa rõ xuất xứ; nên hiểu theo dáng chứ không theo thước.

Khí hậu thay đổi ý nghĩa. Ở Việt Nam, khối cao phía Tây che nắng chiều là lợi về nhiệt, dù đó là Hổ hay Long.

Bài không đưa mẹo bày trí. Không cần treo, đặt gì để "nén Hổ"; nếu có vấn đề, đó là thấm, lún, ánh sáng, riêng tư, và có cách xử lý kỹ thuật.

Việc nên làm

• Đứng trong nhà nhìn ra để xác định đúng Thanh Long, Bạch Hổ trước khi nghe bất kỳ lời phán nào.
• Khi nhà bên cạnh xây cao: chụp ảnh, lập biên bản hiện trạng tường chung trước khi họ khởi công.
• Làm máng, diềm chống thấm ở chỗ giáp mái với nhà cao hơn.
• Nếu khối cao ở phía Tây: tận dụng bóng mát, bớt lo.
• Nếu nhà bên chìa ban công, biển hiệu chắn mặt tiền: nói chuyện với hàng xóm hoặc hỏi quy định xây dựng của phường.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác: đoạn tứ linh (trích nguyên văn).
• Khẩu quyết "Thà để Thanh Long cao vạn trượng, không để Bạch Hổ ngẩng đầu": truyền miệng, chưa xác định được sách gốc.
• Bảng hướng nắng tính theo vị trí Việt Nam ở Bắc bán cầu nhiệt đới (mặt trời lặn phía Tây quanh năm).