Năm dạng núi theo ngũ hành: Kim tròn, Mộc thẳng, Thủy lượn, Hỏa nhọn, Thổ vuông

Ngũ tinh sơn hình là cách sách loan đầu chia núi thành năm dạng theo ngũ hành, dựa vào đường viền đỉnh núi nhìn ngang: Kim tròn như chuông úp, Mộc cao thẳng, Thủy lượn nhiều đỉnh như sóng, Hỏa nhọn sắc, Thổ đỉnh bằng như bức bình phong. Ngày nay nhiều thầy dùng chính bộ năm dạng này để đọc hình khối toà nhà trong phố.

Năm dạng nhìn từ đâu

Điều đầu tiên sách dặn mà người đọc hay bỏ qua: hình núi là đường viền in lên nền trời khi đứng xa nhìn ngang, không phải hình chụp từ trên xuống. Một quả đồi nhìn từ trên là hình bầu dục, nhìn ngang lại là một vòm tròn; chính cái vòm ấy mới là thứ được gọi tên.

Cũng vì thế mà một ngọn núi có thể mang hai tên tùy chỗ đứng. Tô Thức đời Tống viết về núi Lư: nhìn ngang thành dãy, nhìn nghiêng thành ngọn. Thầy địa lý xưa biết rõ điều này, nên dạy học trò đọc núi từ chính chỗ định đặt huyệt, không phải từ đỉnh núi khác hay từ con đường đi tới. Áp vào nhà ở: hình khối các toà quanh nhà bạn phải đọc từ cửa nhà bạn nhìn ra.

Bảng năm dạng

Người học hay nhớ bằng câu tóm "Kim tròn, Mộc thẳng, Thủy cong, Hỏa nhọn, Thổ vuông". Câu này là lời tóm truyền miệng chứ không phải nguyên văn của một sách nào.

Chính thể và biến thể

Núi thật hiếm khi thuần một dạng. Nhân Tử Tu Tri dành nhiều trang cho chỗ này: mỗi dạng có chính thể (hình chuẩn) và nhiều biến thể khi hai hành lẫn vào nhau. Một ngọn núi đỉnh tròn nhưng hai vai kéo dài lượn xuống là Kim mang Thủy. Một khối đỉnh bằng mà góc vai nhọn là Thổ mang Hỏa. Một dãy đỉnh nhọn thấp liền nhau là Hỏa đã gần sang Thủy.

Sách cũng phân dạng đẹp và dạng xấu trong cùng một hành. Kim đẹp là tròn đầy, sáng sủa; Kim xấu là tròn mà lở một bên, lộ đá vỡ. Mộc đẹp là thẳng đứng, thân đều; Mộc xấu là nghiêng đổ hoặc gãy ngọn. Thủy đẹp là lượn đều có nhịp; Thủy xấu là tản loạn như mớ dây rối. Thổ đẹp là phẳng ngay; Thổ xấu là lệch, sụt một đầu. Riêng Hỏa, phần lớn sách coi là dạng mạnh, hợp làm núi tổ ở xa hơn là núi đứng sát chỗ ở. Câu "Hỏa tinh không kết huyệt" lưu truyền trong nghề nói đúng ý ấy: núi nhọn đá lộ thì không có chỗ bằng, không có đất dày.

Sinh khắc giữa các ngọn núi

Khi đã gọi được tên hành của từng ngọn, sách xét quan hệ giữa chúng theo vòng sinh khắc. Núi phía sau (núi tựa) sinh cho núi ngay trên huyệt được coi là thuận: núi tổ Hỏa xa, xuống một ngọn Thổ, rồi tới ngọn Kim tròn ở chỗ kết — Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, mạch như được "nuôi" dần. Ngược lại, một ngọn Hỏa nhọn đứng ngay trước mặt huyệt Kim là thế khắc, sách xếp vào loại cần để ý.

Cách đọc này cho thấy ngũ tinh không phải để chấm từng ngọn tốt xấu riêng lẻ, mà để đọc chuỗi. Bộ chín sao trong Hám Long Kinh là phiên bản chi tiết hơn của cùng ý đó, xem bài Cửu tinh trong Hám Long Kinh.

Áp vào hình khối toà nhà trong phố

Đây là chỗ bộ năm dạng còn sống động nhất hôm nay. Đứng ở cửa nhà nhìn ra, các toà nhà quanh ta có đường viền in lên nền trời như núi. Nhiều thầy hiện nay đọc chúng như sau:

Vài nhận xét từ thực tế:

Phố Việt Nam phần lớn là Mộc. Nhà ống mặt tiền bốn, năm mét, cao năm sáu tầng là dạng Mộc rõ ràng. Một dãy phố toàn Mộc thì "đọc theo ngũ hành" không còn mấy ý nghĩa phân biệt; điều đáng xem lại là toà nào khác hẳn dãy: một khối Thổ lớn chen giữa, một mái chóp nhọn chĩa thẳng về cửa nhà mình.

Chung cư thường là Thổ đỡ Mộc. Khối đế thương mại thấp, vuông (Thổ) đỡ các tháp ở trên (Mộc hoặc Kim nếu bo tròn). Theo vòng sinh khắc thì Mộc khắc Thổ, nhưng phần lớn thầy không bàn tổ hợp này vì nó có ở gần như mọi chung cư. Đây là ví dụ tốt cho thấy không nên áp máy móc.

Hỏa đứng sát mới đáng để ý. Một chóp nhọn xa vài trăm mét chỉ là một nét trên đường chân trời. Một cạnh tường vát nhọn cách cửa nhà vài mét, chĩa thẳng vào, thì sách gọi là sa nhọn chĩa vào; cách đọc và cách xử nằm ở bài Sa pháp.

Phần vật lý đi kèm thường quan trọng hơn phần ngũ hành. Khối Thổ lớn ở phía Nam che nắng mùa đông; mặt kính lượn sóng hắt nắng chiều vào nhà đối diện; mái tôn dốc dội nước mưa xuống ngõ. Đọc hình khối theo ngũ tinh là một cách nhìn có hệ thống, nhưng khi quyết định, những thứ đo được ấy nên đứng trước.

Sách cổ nói gì

Nhân Tử Tu Tri (đời Minh) đại ý: núi có năm sao là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; Kim tròn, Mộc thẳng, Thủy cong, Hỏa nhọn, Thổ vuông; mỗi sao có chính thể và biến thể, phải xem núi tổ sinh ra núi kết hay khắc núi kết. — Nhân Tử Tu Tri, phần ngũ tinh (dẫn đại ý)

Bình: chỗ đáng giữ là chữ "chính thể và biến thể". Người viết sách biết núi thật không bao giờ đúng hình mẫu, nên không bắt người đọc gọi tên cứng nhắc. Ai bảo một ngọn núi "chuẩn Kim" mà không chỉ ra vai, thân, chân thì chưa đọc kỹ.

Nhìn ngang thành dãy, nhìn nghiêng thành ngọn; xa gần cao thấp mỗi chỗ một khác. — Tô Thức, Đề Tây Lâm bích

Bình: đây là thơ, không phải sách địa lý, nhưng nói rất đúng giới hạn của phép ngũ tinh. Hình núi phụ thuộc chỗ đứng. Đọc đúng chỗ đứng thì phép này có ích; đổi chỗ đứng mà giữ tên cũ là tự mâu thuẫn.

Đọc cho đúng mức

Ngũ tinh sơn hình là phân loại hình học gắn với liên tưởng ngũ hành. Phần hình học dùng tốt: nó buộc người xem đất nhìn kỹ đường viền, độ dốc, đá lộ hay đất dày. Phần liên tưởng (Mộc chủ văn chương, Kim chủ giữ của…) là cách các thầy về sau gán nghĩa, không có cơ sở kiểm chứng, nên đọc như hình ảnh văn hoá.

Áp vào toà nhà là phép suy rộng của phong thủy đô thị hiện đại, sách cổ không bàn. Các thầy không thống nhất: có người coi nhà ống cao là Mộc, có người thấy mái nhọn trên đỉnh thì gọi là Hỏa; có người chỉ xét toà trong tầm nhìn từ cửa, có người xét cả khu. Không kiến trúc sư nào thiết kế theo bảng này, và cũng không cần phải thế.

Cũng nên tách bộ năm dạng núi với các bộ "ngũ hành hình" khác cùng tên gọi: năm dạng người trong nhân tướng dùng cùng chữ Kim tròn, Mộc dài, nhưng là một hệ khác, đừng trộn.

Việc nên làm

• Đứng ở cửa nhà, chụp một tấm ảnh ngang tầm mắt ra phía trước. Vẽ đường viền các toà nhà lên ảnh. Bạn sẽ thấy ngay toà nào khác dạng với cả dãy.
• Với toà dạng Hỏa hay cạnh nhọn, đo khoảng cách tới cửa nhà mình trước khi lo. Càng xa, càng ít đáng bàn.
• Khi xem nhà mới, đọc hình khối cùng lúc với hướng nắng, bóng đổ, gió. Những thứ đó có số đo; ngũ hành thì không.
• Đọc tiếp Loan đầu trong phố để thấy cách ghép năm dạng núi với đường, ngõ, khúc cua thành một bức tranh trọn.

Nguồn tham khảo

• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), phần ngũ tinh; dẫn đại ý.
• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng (đời Đường) — cửu tinh, phần mở rộng của ngũ tinh; dẫn đại ý.
• Tô Thức (đời Tống) — bài thơ Đề Tây Lâm bích.