Thể chất khí uất: hay thở dài, dễ buồn — mối nối giữa can khí và tâm lý

Thể chất khí uất, theo tiêu chuẩn phân loại thể chất Trung y năm 2009, là người có "khí cơ uất trệ": vẻ buồn, dễ tủi, lo nghĩ, nhạy cảm, hay thở dài, tức ngực sườn, có khi thấy vướng ở họng. Đông y nối khí uất với can (chức năng "sơ tiết"). Nhưng buồn chán hoặc mất hứng thú kéo dài trên hai tuần là dấu hiệu cần gặp bác sĩ, không tự quy về thể chất.

Tiêu chuẩn mô tả người khí uất thế nào

Đọc bảng sẽ thấy khí uất là thể chất gần với tâm lý nhất trong chín thể (bảng đủ chín thể ở bài chín thể chất Đông y). Phần lớn dấu hiệu là cảm xúc, cách phản ứng, không phải dấu hiệu thân thể như lạnh, nóng, mồ hôi.

Một con số đáng để ý từ thang đo

Trong thang đo 60 câu, nhóm khí uất có bảy câu, hỏi về cảm giác buồn chán, lo lắng không yên, dễ hoảng sợ, hay thở dài, tức ngực sườn, cảm giác vướng họng (xem bài thang đo thể chất 60 câu). Trong nghiên cứu kiểm định ở Hồng Kông, nhóm này có độ nhất quán nội tại cao nhất trong chín nhóm (alpha 0,84), và khoảng 42% bệnh nhân đạt ngưỡng.

Độ nhất quán cao có lẽ vì bảy câu cùng xoay quanh một thứ khá rõ: tâm trạng buồn, lo. Nhưng chính vì vậy, nhóm khí uất chồng lên phần lõi của các thang sàng lọc trầm cảm và lo âu. Một người có điểm khí uất cao rất có thể cũng có điểm cao trên thang trầm cảm. Đây là lý do không thể dừng lại ở cái nhãn "thể chất".

Can chủ sơ tiết: Đông y giải thích thế nào

Trong lý luận Đông y, can (không trùng hoàn toàn với lá gan giải phẫu) có chức năng sơ tiết: làm cho khí lưu thông, thư thái, không bị nghẽn. Khi tình chí bị dồn nén lâu ngày (lo nghĩ, uất ức, buồn), can mất sơ tiết, khí bị "uất". Từ đó sinh ra các cảm giác tức ngực, đầy sườn, thở dài để "thông khí", vướng họng.

Chữ "sơ tiết" được cho là xuất hiện rõ trong Cách Trí Dư Luận của Chu Đan Khê đời Nguyên: chủ bế tàng là thận, ty sơ tiết là can. Từ đời Minh, Thanh, "can chủ sơ tiết" thành một nguyên lý chuẩn của Đông y.

Mối nối "can – cảm xúc" là một trực giác cổ khá tinh: người xưa nhận ra cảm xúc dồn nén gây ra cảm giác thân thể (tức ngực, nghẹn họng, thở dài). Y học hiện đại mô tả hiện tượng tương tự bằng ngôn ngữ khác: lo âu, căng thẳng gây tăng trương lực cơ, thở nông, cảm giác vướng họng.

Lục uất của Chu Đan Khê

Chu Đan Khê là người đưa chữ "uất" thành một hệ thống. Ông chia sáu loại uất: khí uất, thấp uất, nhiệt uất, đàm uất, huyết uất, thực uất (uất do thức ăn), và lập bài Việt Cúc hoàn để chữa chung. Trong hệ thống ấy, khí uất đứng đầu, vì khí nghẽn thì các thứ khác (thấp, đàm, huyết, thức ăn) cũng nghẽn theo.

Điều cần lưu ý: "uất" của Đan Khê là một khái niệm bệnh lý rộng, gồm cả những thứ hôm nay ta gọi là rối loạn tiêu hoá, đầy bụng, không riêng gì tâm trạng. Còn "thể chất khí uất" của tiêu chuẩn hiện đại thu hẹp lại chủ yếu vào cảm xúc. Hai chữ "uất" vì vậy không hoàn toàn trùng nhau.

Cảm giác vướng họng: mai hạch khí

Một dấu hiệu đặc trưng được tiêu chuẩn ghi là mai hạch khí: cảm giác như có hạt mơ vướng ở cổ họng, khạc không ra, nuốt không xuống. Kim Quỹ Yếu Lược của Trương Trọng Cảnh, phần bệnh phụ nữ, đã tả đại ý: trong họng như có miếng thịt nướng mắc lại.

Y học hiện đại gọi hiện tượng gần giống là cảm giác vướng họng (globus), hay gặp trong lo âu, căng thẳng và cả trào ngược dạ dày thực quản. Nhưng có những dấu hiệu bắt buộc phải khám tai mũi họng hoặc tiêu hoá: nuốt nghẹn thật sự (thức ăn mắc lại), nuốt đau, khàn tiếng kéo dài, sụt cân, nổi hạch cổ, ho ra máu.

Ranh giới: khi nào không còn là "thể chất"

Theo các tiêu chí chẩn đoán trầm cảm hiện nay, cần gặp bác sĩ khi trong ít nhất hai tuần, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, có:

• buồn chán, trống rỗng, hoặc mất hứng thú với những việc trước đây thích;
• kèm một số dấu hiệu như mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, ăn kém hoặc ăn quá nhiều, mệt mỏi, khó tập trung, thấy mình vô dụng hoặc có lỗi, chậm chạp hoặc bồn chồn;
• và những điều ấy ảnh hưởng đến công việc, học hành, các mối quan hệ.

Có ý nghĩ muốn biến mất hay tự làm hại mình thì không chờ hai tuần: cần được giúp ngay.

Đông y truyền thống cũng không coi uất là chuyện nhỏ: Đan Khê viết rằng phần nhiều bệnh trong người sinh ra từ uất. Một cái nhãn "thể chất khí uất", cũng như câu "do cơ địa" (xem bài cơ địa và thể chất), không nên làm người ta chậm đi khám; nó chỉ nên là lời nhắc để chú ý hơn đến đời sống tinh thần.

Đời sống nên chỉnh gì

Sách cổ nói gì

Dịch: Khí huyết điều hoà thì muôn bệnh không sinh; một khi có uất kết, các bệnh nảy ra. Cho nên các bệnh trong thân người phần nhiều sinh ra từ uất. — Đan Khê Tâm Pháp, Lục uất

Dịch: Lo nghĩ thì khí kết lại. — Tố Vấn, Cử Thống Luận

Bình: hơn bảy trăm năm trước, Chu Đan Khê đã đặt cảm xúc dồn nén vào trung tâm của bệnh tật. Đó là một tầm nhìn đáng nể. Nhưng chính câu "phần nhiều bệnh sinh ra từ uất" cho thấy người xưa coi uất là chuyện nghiêm túc, cần chữa, không phải một "tính cách" để chấp nhận. Đọc đúng tinh thần ấy hôm nay là: buồn kéo dài thì đi khám, vì có cách chữa.

Đọc cho đúng mức

• Khí uất là khái niệm y học cổ truyền; trầm cảm, rối loạn lo âu là chẩn đoán của y học hiện đại. Hai hệ có chỗ chồng lấn nhưng không thay thế nhau.
• Thang đo thể chất không phải công cụ sàng lọc trầm cảm; điểm khí uất thấp không có nghĩa là không trầm cảm.
• "Can" trong Đông y là một hệ chức năng lý luận, không đồng nhất với lá gan giải phẫu; khí uất không có nghĩa gan bị bệnh.
• Tiêu chuẩn và thang đo được kiểm định trên người Trung Hoa, chưa chuẩn hoá cho người Việt.

Việc nên làm

• Buồn chán hoặc mất hứng thú gần như mỗi ngày trên hai tuần: gặp bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ tâm thần. Có ý nghĩ tự hại: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
• Vướng họng kèm nuốt nghẹn, nuốt đau, khàn tiếng, sụt cân: khám tai mũi họng hoặc tiêu hoá.
• Với những ngày "khí uất" thông thường: đi bộ ngoài trời mỗi ngày, ngủ đúng giờ, bớt rượu, gọi cho một người bạn.
• Không tự mua thuốc "sơ can giải uất" để uống kéo dài, nhất là khi đang dùng thuốc chống trầm cảm hay thuốc an thần.

Nguồn tham khảo

• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009, mục thể khí uất.
• Chu Đan Khê — Đan Khê Tâm Pháp, thiên Lục uất; Cách Trí Dư Luận, Dương hữu dư âm bất túc luận (câu về can sơ tiết).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Cử Thống Luận.
• Trương Trọng Cảnh — Kim Quỹ Yếu Lược, phần bệnh phụ nữ (đại ý, chứng như có thịt nướng mắc ở họng).
• Wong W. và cộng sự (2013), nghiên cứu kiểm định thang CCMQ ở Hồng Kông.
• Tiêu chí chẩn đoán giai đoạn trầm cảm theo các hệ phân loại hiện hành (DSM-5, ICD-11).