Thể chất thấp nhiệt: da dầu, hay mụn, miệng đắng — Đông y đọc thế nào

Thể chất thấp nhiệt, theo tiêu chuẩn phân loại thể chất Trung y năm 2009, là người có "ẩm và nóng quyện ở trong": mặt bóng dầu, dễ nổi mụn, miệng đắng, người nặng nề, đại tiện dính, tiểu vàng, dễ bực bội. Đông y khuyên ăn thanh đạm, bớt ngọt béo cay và rượu. Mụn nặng, tiểu buốt, vàng da là việc của bác sĩ, không phải của thể chất. Chín thể chất xếp cạnh nhau ở bài chín thể chất Đông y.

Tiêu chuẩn mô tả người thấp nhiệt thế nào

"Thấp" trong Đông y là ẩm, nặng, dính, đọng; "nhiệt" là nóng. Hai thứ gộp lại cho hình ảnh một buổi trưa oi nồm: nóng mà không khô, ẩm mà không mát. Đông y giải thích các dấu hiệu bằng hình ảnh ấy: dầu và mụn trên da, cảm giác dính ở miệng và ở ruột, người nặng như mặc áo ướt.

Sáu câu hỏi của nhóm thấp nhiệt

Trong thang đo 60 câu, nhóm thấp nhiệt ít câu nhất: sáu câu. Nội dung các câu, tóm lại:

Vì chỉ có sáu câu, mỗi câu nặng ký hơn khi quy đổi điểm (xem cách tính ở bài thang đo thể chất 60 câu). Trong nghiên cứu kiểm định ở Hồng Kông, nhóm thấp nhiệt có độ nhất quán nội tại thấp nhất trong chín nhóm (alpha 0,66). Nói đơn giản: sáu câu này không đo một thứ thật đồng nhất. Da dầu do tuổi dậy thì, miệng đắng do trào ngược dạ dày, tiểu nóng do nhiễm trùng là ba chuyện khác nhau nhưng cùng cộng vào một điểm.

Ai dễ "ra" thấp nhiệt khi làm test

Đọc sáu câu là thấy ngay ai dễ đạt ngưỡng:

• Tuổi dậy thì và người trẻ: da dầu, mụn trứng cá là chuyện sinh lý của tuổi, do nội tiết.
• Người ăn nhiều đồ ngọt, béo, chiên, uống rượu bia.
• Người sống ở vùng nóng ẩm, làm việc ngoài trời, mặc đồ bí.
• Người đang có bệnh: trào ngược dạ dày thực quản (miệng đắng), hội chứng ruột kích thích (đại tiện dính), nhiễm trùng tiểu (tiểu nóng), viêm âm đạo (khí hư vàng).

Ba nhóm đầu là lối sống và hoàn cảnh; nhóm thứ tư là bệnh phải chữa. Thang đo không phân biệt được bốn nhóm này; bác sĩ thì phân biệt được.

Khí hậu Nam Bộ và chuyện ăn uống

Nam Bộ nóng quanh năm, mùa mưa ẩm kéo dài, đúng kiểu thời tiết mà tiêu chuẩn ghi là người thấp nhiệt khó chịu nhất. Ẩm thực Nam Bộ lại ưa vị ngọt, nước cốt dừa, đồ chiên. Dân gian miền Nam có sẵn một bộ thức uống "giải nhiệt": nước rau má, nước mía, sâm bí đao, nước sâm lá. Đặt cạnh sách cổ:

Chỗ đáng để ý: nhiều món "giải nhiệt" bán ngoài đường được pha rất nhiều đường, mà đồ ngọt lại chính là thứ Đông y bảo người thấp nhiệt bớt. Bảng tính hàn nhiệt của các món ăn Việt có ở bài thực phẩm hàn nhiệt.

Lời khuyên ăn uống mà các sách dưỡng sinh đưa cho người thấp nhiệt, khá trùng với lời khuyên dinh dưỡng chung hiện nay:

• Bớt đồ ngọt, nước ngọt, đồ chiên rán, đồ cay nồng, rượu bia.
• Ăn nhiều rau, canh thanh đạm, uống đủ nước lọc.
• Ngủ đủ, không thức khuya (thức khuya cũng là lối Đông y gắn với thể chất âm hư); vận động ra mồ hôi rồi tắm rửa, thay đồ khô.
• Giữ da sạch vừa phải, mặc đồ thoáng.

Khi nào phải đi khám

• Mụn nặng: mụn bọc, mụn nang, để lại sẹo, hoặc mụn không đỡ sau vài tháng chăm sóc: đi khám da liễu. Mụn trứng cá có điều trị hiệu quả; để kéo dài là để lại sẹo.
• Mụn kèm kinh nguyệt không đều, rậm lông, tăng cân ở nữ: cần khám nội tiết, phụ khoa.
• Tiểu buốt, tiểu nóng, tiểu ra máu: có thể là nhiễm trùng tiểu, cần khám.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm như nước trà: đi khám ngay.
• Miệng đắng, ợ chua, nóng rát sau xương ức kéo dài: khám tiêu hoá.
• Khí hư vàng, có mùi, ngứa: khám phụ khoa.

Sách cổ nói gì

Dịch: Ăn nhiều đồ béo ngọt, cái biến đổi đủ để sinh nhọt lớn. — Tố Vấn, Sinh Khí Thông Thiên Luận

Dịch: Vì thấp mà đầu nặng như bị bọc lại. — Tố Vấn, Sinh Khí Thông Thiên Luận

Bình: hai câu trong cùng một thiên đã nối ăn uống béo ngọt với mụn nhọt, nối ẩm thấp với cảm giác nặng nề. Người viết Nội Kinh quan sát giỏi. Nhưng "sinh nhọt" thời ấy và "mụn trứng cá" hôm nay không hoàn toàn là một; mụn trứng cá có cơ chế nội tiết, vi khuẩn, tuyến bã mà sách cổ không biết. Lời khuyên bớt béo ngọt vẫn đáng giữ; còn chữa mụn thì cần thuốc của thời nay.

Bản Thảo Cương Mục ghi rau má (tích tuyết thảo) vị đắng, tính hàn, chủ trị "đại nhiệt, ác sang ung thư"; bí đao vị ngọt, hơi hàn. Đây là cơ sở cổ của thói quen dùng hai thứ này để "giải nhiệt".

Đọc cho đúng mức

• Thấp nhiệt là khái niệm y học cổ truyền, không phải bệnh danh hiện đại.
• Nhóm câu thấp nhiệt có độ nhất quán thấp nhất trong thang đo; kết quả "thấp nhiệt" nên coi là tín hiệu để hỏi tiếp, không phải kết luận.
• Thang đo được xây dựng và kiểm định trên người Trung Hoa; chưa chuẩn hoá cho người Việt và khí hậu Việt.
• Lời khuyên ăn uống ở đây là dưỡng sinh cho người khoẻ; người có bệnh thận, tiểu đường, đang dùng thuốc cần theo chỉ định của bác sĩ.

Việc nên làm

• Trước khi nghĩ "mình thấp nhiệt", soát xem có dấu hiệu nào cần khám ở mục trên không.
• Thử bớt đồ ngọt, nước ngọt, đồ chiên và rượu bia trong một tháng, ghi lại da, giấc ngủ, đại tiện thay đổi thế nào.
• Uống nước rau má, sâm bí đao thì chọn loại ít đường hoặc tự nấu, coi là thức uống, không phải thuốc.
• Không tự dùng các bài thuốc "thanh nhiệt giải độc" kéo dài; muốn dùng thì gặp bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.

Nguồn tham khảo

• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009, mục thể thấp nhiệt.
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Sinh Khí Thông Thiên Luận.
• Lý Thời Trân — Bản Thảo Cương Mục, các mục Tích tuyết thảo, Đông qua, Cam giá, Da tử (dừa) (đối chiếu bản trên Wikisource tiếng Hán).
• Wong W. và cộng sự (2013), nghiên cứu kiểm định thang CCMQ ở Hồng Kông — độ nhất quán nội tại các nhóm.