Thể chất Đông y và mệnh ngũ hành theo năm sinh: hai thứ khác nhau hoàn toàn

Thể chất Đông y được xác định từ triệu chứng và thói quen hiện tại của cơ thể (sợ lạnh hay sợ nóng, mệt hay khoẻ, da khô hay dầu). Mệnh ngũ hành theo năm sinh (Lư Trung Hỏa, Hải Trung Kim…) là ký hiệu nạp âm của lịch pháp, giống nhau cho mọi người sinh cùng năm. Lối khuyên "mệnh Hỏa nên ăn đồ mát" gộp hai hệ ấy làm một, và không có cơ sở trong Nội Kinh.

Hai câu trả lời cho câu hỏi "tôi thuộc hành gì"

Khi một người hỏi "tôi hợp ăn gì", có hai hệ hay bị trộn:

Chỉ riêng dòng "hai người cùng năm sinh" đã đủ thấy vấn đề. Ở Việt Nam mỗi năm có hơn một triệu trẻ ra đời. Nếu nạp âm quyết định thể chất, cả triệu người ấy phải sợ nóng hay sợ lạnh như nhau. Trong bất kỳ lớp học, công ty nào, những người cùng tuổi vẫn người mặc áo len người mặc áo cộc.

Nạp âm là gì: một ký hiệu của lịch

Nạp âm gán cho mỗi cặp can chi liền nhau trong vòng sáu mươi năm một tên có hành: Giáp Tý, Ất Sửu là Hải Trung Kim; Bính Dần, Đinh Mão là Lư Trung Hỏa; Mậu Thìn, Kỷ Tỵ là Đại Lâm Mộc… Cách gán này gốc ở lý thuyết âm luật cổ (ghép can chi với ngũ âm và mười hai luật), không đến từ quan sát cơ thể người. Những cái tên như "lửa trong lò", "vàng dưới biển" là hình ảnh để nhớ và để luận trong mệnh lý, chọn tuổi.

Nạp âm có chỗ dùng của nó trong các môn ấy. Nó chỉ không phải là một chẩn đoán y học.

Ngay trong "ngũ hành theo năm", Nội Kinh cũng dùng một hệ khác

Đây là chỗ ít người để ý. Nội Kinh có nói đến ngũ hành theo năm, trong phần vận khí (ngũ vận lục khí) của Tố Vấn. Nhưng hệ ấy gán hành cho năm theo can, không theo nạp âm:

Đặt hai hệ cạnh nhau cho vài năm sinh, tính bằng bảng nạp âm của công cụ trên site:

Người sinh năm 1986 là "mệnh Hỏa" theo nạp âm, nhưng năm ấy là năm Thủy vận theo Nội Kinh. Chúng tôi đối chiếu trọn vòng sáu mươi năm: chỉ 12 trên 60 năm hai hệ cho cùng một hành, tức đúng một phần năm, bằng mức trùng ngẫu nhiên khi có năm hành. Hai hệ "ngũ hành theo năm" gần như độc lập với nhau.

Vậy ai nói "mệnh Hỏa nên ăn đồ mát theo Đông y" thì phải trả lời: theo hệ nào? Nạp âm không có trong Nội Kinh; còn hệ vận khí của Nội Kinh thì gán hành khác hẳn.

Vận khí của Nội Kinh nói về năm, không nói về người

Phần vận khí của Tố Vấn dùng hành của năm để mô tả khí hậu của năm ấy và những bệnh dễ phát trong năm ấy cho cả cộng đồng: năm Thổ vận thái quá thì mưa ẩm nhiều, người dễ bệnh tỳ thấp, chẳng hạn. Đó là một dạng "dự báo thời tiết và dịch tễ" của người xưa, áp cho năm đang sống, không phải cho năm sinh của từng người.

Một số nghiên cứu hiện đại ở Trung Quốc có thử tìm liên hệ giữa vận khí năm sinh và thể chất, nhưng kết quả không thống nhất, và đó là giả thuyết đang được kiểm, không phải nguyên lý của Nội Kinh.

Nội Kinh xếp người theo ngũ hành bằng cách nào

Khi Nội Kinh thật sự chia người theo ngũ hành, ở thiên Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân của Linh Khu, căn cứ là hình dáng, nước da, tính tình: người hình Mộc da xanh, đầu nhỏ, mặt dài, vai lưng rộng, thân thẳng, tay chân nhỏ; người hình Hỏa da đỏ, đầu nhọn… Không có chữ nào về năm sinh.

Nghĩa là: ngay cả khi người xưa muốn gán hành cho một con người, họ nhìn con người ấy, không nhìn lịch.

Vì sao lối "ăn theo mệnh" có thể có hại

Hãy lấy hai người sinh năm 1986, cùng "mệnh Lư Trung Hỏa":

• Người thứ nhất có thể chất dương hư: sợ lạnh, tay chân lạnh, hay đi ngoài phân lỏng khi ăn đồ lạnh. Nghe "mệnh Hỏa nên ăn mát", người này uống nước đá, ăn nhiều đồ hàn, và các triệu chứng nặng thêm.
• Người thứ hai có thể chất thấp nhiệt: mặt dầu, hay mụn, miệng đắng. Lời khuyên "ăn mát" tình cờ hợp, nhưng là hợp vì triệu chứng, không vì năm sinh.

Lối khuyên theo mệnh vì vậy đúng ngẫu nhiên với người này, sai với người kia. Với người có bệnh thật (tiểu đường, bệnh thận, bệnh dạ dày), chọn món theo năm sinh còn có thể đi ngược chế độ ăn bác sĩ dặn. Thể chất dương hư và thấp nhiệt có bài riêng: thể chất dương hư, thể chất thấp nhiệt.

Sách cổ nói gì

Dịch: Năm Giáp, Kỷ do Thổ vận cai quản; năm Ất, Canh do Kim vận; năm Bính, Tân do Thủy vận; năm Đinh, Nhâm do Mộc vận; năm Mậu, Quý do Hỏa vận. — Tố Vấn, Thiên Nguyên Kỷ Đại Luận

Bình: đây là hệ ngũ hành theo năm duy nhất có trong Nội Kinh, và nó dùng can, không dùng nạp âm. Nó nói về khí của năm đang trôi qua, không nói về thân thể người sinh năm ấy.

Dịch: Người hình Mộc… da xanh, đầu nhỏ, mặt dài, vai lưng lớn, thân thẳng, tay chân nhỏ. — Linh Khu, Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân

Bình: khi Nội Kinh gán ngũ hành cho người, căn cứ là thân thể nhìn thấy được. Đó là tinh thần của thể chất học, cổ cũng như nay.

Đọc cho đúng mức

• Bài này không bác bỏ nạp âm trong mệnh lý hay chọn tuổi; nó chỉ tách nạp âm khỏi chuyện ăn uống, sức khoẻ.
• Phép đếm 12/60 so hai cách gán hành theo năm; nó cho thấy hai hệ độc lập, không nói hệ nào "đúng".
• Bảng chín thể chất hiện đại cũng chưa được chuẩn hoá cho người Việt; xác định thể chất cần thầy thuốc khám, không tự đoán (xem chín thể chất Đông y).
• Lời khuyên ăn uống cho người có bệnh phải theo bác sĩ; thể chất hay mệnh đều không thay được chỉ định ấy.

Việc nên làm

• Khi gặp lời khuyên "mệnh X nên ăn Y", hỏi lại: lời ấy dựa vào triệu chứng nào của mình? Nếu không dựa vào triệu chứng nào, bỏ qua.
• Quan sát cơ thể mình thay vì tra năm sinh: sợ lạnh hay sợ nóng, ăn gì thì khó chịu, ngủ thế nào. Ghi lại vài tuần, mang theo khi đi khám.
• Muốn điều chỉnh ăn uống theo Đông y, gặp bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề; có bệnh mạn tính thì hỏi cả bác sĩ điều trị.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Thiên Nguyên Kỷ Đại Luận (ngũ vận theo can năm).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân (người hình Mộc).
• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009 về thể chất.
• Bảng nạp âm sáu mươi hoa giáp và phép đối chiếu với ngũ vận: tính bằng dữ liệu công cụ tra tuổi của aihuyenhoc.com (vòng 1984 – 2043).