"Cơ địa" mà dân ta hay nói có phải là thể chất Đông y không

"Cơ địa" trong tiếng Việt có ít nhất ba nghĩa: cơ địa dị ứng (một khái niệm y học hiện đại, như viêm da cơ địa, hen, viêm mũi dị ứng), khuynh hướng bẩm sinh, di truyền nói chung (cơ địa dễ sẹo lồi), và cách nói gần với thể chất Đông y. Chỉ nghĩa thứ ba gần thể chất, và gần nhất với thể "đặc bẩm".

Chữ "cơ địa" từ đâu ra

"Cơ địa" là chữ Hán Việt, nghĩa đen là nền đất. Trong y văn tiếng Việt, chữ này nhiều khả năng được dùng để dịch một khái niệm của y học Pháp, cũng mang nghĩa "nền đất": cơ thể là mảnh đất, bệnh là hạt giống; cùng một hạt, đất khác thì mọc khác. Hình ảnh ấy dễ hiểu đến mức chữ "cơ địa" đi từ phòng khám ra ngoài đời, và nghĩa của nó loãng dần.

Ba nghĩa của "cơ địa"

Nghĩa thứ nhất là một khái niệm chặt chẽ. Viêm da cơ địa (chàm thể tạng) là bệnh da có tiêu chí chẩn đoán, có điều trị; ở nhiều trẻ, nó đi cùng hoặc đi trước hen và viêm mũi dị ứng. Nghĩa thứ ba thì lỏng nhất, và là chỗ dễ bị dùng sai.

So với thể chất Đông y

Trong chín thể chất của tiêu chuẩn Trung y năm 2009, thể gần với "cơ địa dị ứng" nhất là thể đặc bẩm: bẩm sinh khác thường, hay hắt hơi, ngạt mũi, nổi mề đay, dễ dị ứng thuốc, thức ăn, phấn hoa. Bài thể chất đặc bẩm đi sâu thể này.

Các thể còn lại (khí hư, dương hư, âm hư, đàm thấp…; bảng đủ ở bài chín thể chất Đông y) gần với nghĩa thứ ba của "cơ địa": một khuynh hướng chung của cơ thể. Khác biệt quan trọng:

Điểm hay nhất mà khái niệm thể chất có, còn "cơ địa" đời thường không có: thể chất được coi là điều chỉnh được. Còn "do cơ địa" thường được nói như một lời kết thúc câu chuyện.

Sách cổ đã nói về "cơ địa" từ rất sớm

Ý tưởng "cùng một tác nhân mà mỗi người phản ứng một khác" có mặt rất sớm trong y văn cổ. Linh Khu, thiên Ngũ Biến, đặt câu hỏi vì sao cùng một lúc gặp gió, cùng một lúc mắc bệnh mà bệnh mỗi người mỗi khác, rồi giải thích bằng sự khác nhau của da thịt, gân xương từng người.

Đến năm 610, Sào Nguyên Phương trong Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận mô tả một hiện tượng mà hôm nay ta gọi là dị ứng tiếp xúc với sơn: có người bẩm tính sợ sơn, chỉ nhìn thấy sơn là bị độc; lại có người tự chịu được, suốt ngày nấu sơn mà không hề hấn gì. Đây là một trong những mô tả rất sớm về sự khác biệt bẩm sinh trong phản ứng dị ứng. Người thợ sơn mài Việt Nam hẳn quen cảnh này.

Lúc nào câu "do cơ địa" là cách né khám

"Do cơ địa" đúng trong nhiều trường hợp. Nhưng nó cũng hay được nói ra quá sớm, trước khi tìm nguyên nhân. Một số tình huống điển hình:

Quy tắc đơn giản: "cơ địa" là kết luận sau khi đã loại trừ, không phải lý do để khỏi tìm. Khi bác sĩ nói "viêm da cơ địa" là đã chẩn đoán. Khi ai đó nói "chắc tại cơ địa" mà chưa khám, đó mới chỉ là một câu nói.

Sách cổ nói gì

Dịch: Cùng một lúc gặp gió, cùng một lúc mắc bệnh, mà bệnh mỗi người mỗi khác. — Linh Khu, Ngũ Biến

Dịch: Có người bẩm tính sợ sơn. — Sào Nguyên Phương, Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận, mục lở do sơn

Bình: hai câu, cách nhau nhiều thế kỷ, cùng nói một điều mà y học hiện đại xác nhận: phản ứng của mỗi người với cùng một tác nhân là khác nhau, và phần khác ấy có gốc bẩm sinh. Người xưa gọi là "bẩm tính", người nay gọi là "cơ địa". Nhưng cả Nội Kinh lẫn Sào Nguyên Phương đều mô tả để chữa, không để buông.

Đọc cho đúng mức

• "Cơ địa dị ứng" là khái niệm y học có tiêu chí; "cơ địa" đời thường thì không.
• Thể chất Đông y chỉ gần với nghĩa đời thường của "cơ địa"; thể đặc bẩm gần nhất với nghĩa dị ứng.
• Phần lớn tình trạng "do cơ địa" vẫn có thể kiểm soát: viêm da cơ địa có điều trị và chăm sóc da, sẹo lồi có cách phòng và xử lý.
• Bài này là kiến thức chung; không thay thế chẩn đoán của bác sĩ cho từng trường hợp.

Việc nên làm

• Khi nghe "do cơ địa", hỏi lại: đã loại trừ những nguyên nhân nào chưa?
• Ghi lại triệu chứng: xuất hiện khi nào, sau khi ăn, tiếp xúc gì, có ai trong nhà bị không. Mang theo khi đi khám.
• Có bệnh dị ứng đã được chẩn đoán: theo phác đồ của bác sĩ, tránh tác nhân đã biết, đừng thử các bài thuốc "chữa tận gốc cơ địa" không rõ nguồn.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Ngũ Biến.
• Sào Nguyên Phương — Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận (năm 610), mục lở do sơn.
• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009, mục thể đặc bẩm.
• Các hướng dẫn chẩn đoán và điều trị viêm da cơ địa, bệnh dị ứng của chuyên ngành da liễu, dị ứng – miễn dịch.