"Nóng trong", "người hàn": Đông y gọi là gì và dân gian hay dùng sai chỗ nào

"Nóng trong" là cách dân gian gọi chung một loạt dấu hiệu như nhiệt miệng, mụn, táo bón, nước tiểu vàng, khô miệng; "người hàn" là người hay lạnh, ăn đồ lạnh dễ đau bụng. Đông y không có một bệnh tên "nóng trong": cùng những dấu hiệu ấy, sách chia ít nhất ba gốc khác nhau, và có gốc mà uống đồ mát lại đi ngược.

Dân gian gọi "nóng trong" những gì

Hỏi mười người "nóng trong là sao", sẽ nhận về một danh sách dài mà ít ai để ý là nó trộn nhiều thứ:

• nhiệt miệng, lở loét ở lưỡi, má trong;
• mụn ở mặt, lưng; mẩn ngứa;
• táo bón, đi ngoài khô;
• nước tiểu vàng, ít;
• khô miệng, khát, môi nứt;
• chảy máu cam, đau họng;
• bứt rứt, khó ngủ, lòng bàn tay chân nóng.

Thuốc "giải nhiệt", "mát gan", nước sâm, trà thảo mộc được bán theo đúng danh sách ấy. Vấn đề là bảy nhóm dấu hiệu trên, ngay trong Đông y, đã thuộc về những chứng khác nhau, còn trong y học hiện đại thì lại càng nhiều nguyên nhân hơn.

Đông y nói "nhiệt" theo ba gốc, không phải một

Bát cương (tám cương lĩnh chẩn đoán) đặt hàn – nhiệt đi cùng hư – thực. Chỉ riêng cặp ấy đã cho thấy "nóng" có ít nhất hai gốc ngược nhau, rồi thêm một gốc thứ ba rất hay gặp ở xứ nóng ẩm. Bài bát cương bàn khung tổng; ở đây chỉ đặt ba gốc cạnh nhau.

Bảng này cho thấy một điều mà người dùng chữ "nóng trong" ít nghĩ tới: cách xử lý của Đông y với ba gốc khác nhau hẳn. Thực nhiệt thì "thanh" (làm mát); âm hư thì "tư âm" (bồi phần nhu nhuận), không lấy thuốc đắng lạnh làm chính; thấp nhiệt thì phải lo cả phần ẩm, mà đồ ngọt mát kiểu nước sâm đường lại làm ẩm thêm. Một ly "giải nhiệt" bán đại trà không thể hợp cả ba.

Câu Tố Vấn mà người bán thuốc mát ít khi nhắc

Thiên Chí Chân Yếu Đại Luận đưa nguyên tắc ai cũng biết: "hàn giả nhiệt chi, nhiệt giả hàn chi", lạnh thì làm ấm, nóng thì làm mát. Nhưng chỉ vài đoạn sau, chính thiên ấy hỏi tiếp: có người bị nóng, dùng thuốc lạnh mà vẫn nóng; có người bị lạnh, dùng thuốc nóng mà vẫn lạnh, là vì sao? Câu trả lời (nguyên văn ở mục Sách cổ): nóng mà làm mát không bớt thì phải tìm ở âm; lạnh mà làm ấm không bớt thì phải tìm ở dương.

Vương Băng, người chú Tố Vấn đời Đường, giảng lại bằng một câu về sau thành khẩu quyết của nghề: "tráng thuỷ chi chủ, dĩ chế dương quang; ích hoả chi nguyên, dĩ tiêu âm ế", làm mạnh gốc của nước để kìm ánh dương, thêm nguồn của lửa để tan bóng âm.

Nói theo lời thường: uống đồ mát mãi mà không bớt "nóng" là dấu hiệu chính sách cổ coi là đã đọc sai gốc, không phải dấu hiệu cần uống mát nhiều hơn. Đây là điểm bác bỏ mạnh nhất với thói quen uống thuốc mát kéo dài, và nó không đến từ y học phương Tây mà từ chính Nội Kinh.

Thuốc mát kéo dài: Đông y cũng không ủng hộ

Ngoài câu trên, Đông y còn hai lý lẽ nữa để dè chừng chuyện uống mát quanh năm:

1. Đắng lạnh hại tỳ vị. Thuốc "thanh nhiệt" phần nhiều vị đắng, tính lạnh. Y gia đời sau nhắc đi nhắc lại đại ý "khổ hàn thương vị": dùng lâu thì ăn kém, đầy bụng, đi ngoài lỏng. Trường phái coi tỳ vị là gốc hậu thiên của Lý Đông Viên đặc biệt cảnh giác điều này.
2. Có cái nóng là nóng giả. Trương Cảnh Nhạc đời Minh viết nhiều về "chân hàn giả nhiệt": bên trong lạnh, hư, mà bên ngoài lộ ra những dấu hiệu trông như nóng (mặt ửng, miệng khô mà không muốn uống). Đọc nhầm loại này thành nóng rồi làm mát là việc sách xếp vào hàng lỗi nặng.

Phía y học hiện đại, mối lo khác: các sản phẩm thảo mộc "mát gan, giải độc" không rõ nguồn, dùng liên tục nhiều tháng, có thể gây tổn thương gan do thuốc và thảo dược; người đang uống thuốc điều trị bệnh mạn tính còn phải tính tới tương tác. Uống một ly rau má ngày nắng khác hẳn với uống một loại "trà giải nhiệt" mỗi ngày suốt năm.

Đặt cạnh y học hiện đại: mỗi dấu hiệu một ngả

Phần lớn những gì gọi là "nóng trong" có tên và nguyên nhân rõ trong y văn. Biết tên thật giúp biết khi nào cần đi khám.

Chữ chung "nóng trong" có cái lợi là dễ nói, nhưng cái hại là gom các dấu hiệu cần đi khám vào chung với các dấu hiệu vặt. Người khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân mà nghĩ "do nóng" rồi uống trà mát là đang trì hoãn việc thử đường huyết. Chuyện nhiệt miệng và mụn được bàn riêng ở bài nhiệt miệng, nổi mụn có phải do nóng.

"Người hàn": cũng là một chữ gom nhiều thứ

Chiều ngược lại, "người hàn", "bụng hàn", "cơ địa hàn" thường chỉ:

• hay lạnh tay chân, sợ gió, sợ máy lạnh;
• ăn đồ lạnh, uống đá dễ đau bụng, đi ngoài lỏng;
• mệt, ít nói, da xanh.

Trong Đông y, nhóm thứ nhất gần với thể chất dương hư; nhóm thứ hai thuộc chuyện tỳ vị hư hàn; nhóm thứ ba có khi là khí hư chứ không phải hàn. Phía y học hiện đại, lạnh tay chân kéo dài, mệt, da xanh có thể là thiếu máu, suy giáp, huyết áp thấp, hiện tượng Raynaud; đau bụng, đi ngoài lỏng sau khi ăn có thể là hội chứng ruột kích thích hay không dung nạp lactose. Những thứ ấy có xét nghiệm để biết, không cần đoán.

Nóng, hàn của thức ăn và "nóng trong" của người: hai việc khác nhau

Một chỗ dùng sai nữa là trộn tính hàn nhiệt của món ăn với tình trạng của người. Bảng tứ khí, ngũ vị xếp thức ăn theo hàn, lương, ôn, nhiệt; dân gian ta thuộc lòng: vải, nhãn, xoài chín "nóng"; cua, ốc, mướp đắng "mát". Mâm cơm Việt từ lâu đã có phép cân: vịt chấm mắm gừng, ốc nấu với tía tô, cua đi với gừng. Đó là cách ăn cho bữa ăn cân bằng, không phải toa thuốc cho người.

Sai ở chỗ người ta đi một bước nữa: "mình nóng trong nên phải ăn toàn đồ mát". Ngay Đông y cũng không đọc như vậy, vì cái "nóng" ấy có khi là âm hư hay thấp nhiệt, mà đồ mát ngọt lại thêm thấp. Bảng tính hàn nhiệt từng món có ở bài thực phẩm hàn nhiệt.

Còn một kiểu nhầm hay gặp hơn: "mệnh Hoả nên người nóng, phải ăn mát". Mệnh nạp âm theo năm sinh là ký hiệu lịch pháp, không nói gì về cơ thể; bài thể chất và mệnh ngũ hành giải kỹ chỗ này.

Trẻ em "nóng" và chuyện cho uống mát

Đông y gọi trẻ là "thuần dương chi thể", nhiều cha mẹ hiểu thành trẻ vốn nóng, cứ cho uống mát. Thật ra các sách nhi khoa cổ đều nói tạng phủ trẻ "non mềm", dễ hư dễ thực; dùng thuốc đắng lạnh kéo dài với trẻ là điều các thầy thuốc xưa dè chừng nhất. Trẻ sốt cao, li bì, co giật, phát ban, bỏ bú, thở nhanh cần đưa đi khám ngay chứ không phải uống nước mát.

Sách cổ nói gì

Dịch: Lạnh thì làm cho ấm, nóng thì làm cho mát. — Tố Vấn, Chí Chân Yếu Đại Luận

Dịch: Những chứng đã dùng lạnh mà vẫn nóng thì tìm ở âm; đã dùng ấm mà vẫn lạnh thì tìm ở dương. — Tố Vấn, Chí Chân Yếu Đại Luận

Dịch: Làm mạnh gốc của nước để kìm ánh dương; thêm nguồn của lửa để tan bóng âm. — Vương Băng, chú Tố Vấn

Dịch: Dương thắng thì nóng, âm thắng thì lạnh. — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Bình: câu đầu là nguyên tắc ai cũng thuộc. Câu thứ hai mới là chỗ đáng học: chính sách gốc của Đông y đã lường trước chuyện "uống mát mà không bớt nóng" và coi đó là tín hiệu đổi cách nhìn. Người dùng chữ "nóng trong" để tự chữa thường chỉ nhớ câu thứ nhất.

Đọc cho đúng mức

• "Nóng trong", "người hàn" là từ dân gian, không phải chẩn đoán. Đông y cũng không có một chứng tên như vậy.
• Hàn nhiệt, hư thực là khung của y học cổ truyền; không có máy đo "nhiệt" bên trong. Hai thầy thuốc có thể đọc cùng một người hơi khác nhau.
• Nhiều dấu hiệu bị gọi "nóng" là triệu chứng của bệnh có tên rõ (đái tháo đường, cường giáp, lao, nhiễm trùng); khung hàn nhiệt không thay được xét nghiệm.
• Tính hàn nhiệt của món ăn là kinh nghiệm ẩm thực có giá trị văn hoá, nhưng phần lớn chưa được kiểm chứng như dinh dưỡng học.

Việc nên làm

• Thay câu "mình bị nóng trong" bằng việc ghi cụ thể: dấu hiệu gì, bao lâu, lúc nào nặng hơn. Ghi như vậy đi khám mới có ích.
• Uống đủ nước, ăn rau và trái cây đều, ngủ đủ: phần lớn nhiệt miệng, táo bón, nước tiểu vàng bớt nhờ ba việc này.
• Đừng dùng một loại "trà giải nhiệt", "thuốc mát gan" mỗi ngày nhiều tháng; nếu thấy cần, hỏi bác sĩ y học cổ truyền để được xem đúng gốc.
• Đi khám khi: khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân; vết loét miệng quá 2 tuần; đi ngoài ra máu; vàng da, vàng mắt; mồ hôi đêm kèm ho quá 2 – 3 tuần; nóng bừng kèm tim nhanh, run tay.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Chí Chân Yếu Đại Luận; Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận (trích nguyên văn).
• Vương Băng — lời chú Tố Vấn, thiên Chí Chân Yếu Đại Luận (trích nguyên văn).
• Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư, phần bàn hàn nhiệt thật giả (đại ý).
• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009 về phân loại và xác định thể chất (mô tả thể chất âm hư, thấp nhiệt, dương hư).