"Thuần dương chi thể": trẻ em trong mắt Đông y và vì sao không tự cho trẻ uống thuốc mát

"Thuần dương chi thể" là cách sách nhi khoa cổ gọi cơ thể trẻ nhỏ: sức sống đang lên mạnh, lớn nhanh, bệnh đến nhanh mà khỏi cũng nhanh. Nhưng Tiền Ất đời Tống cũng viết tạng phủ trẻ "thành mà chưa toàn, toàn mà chưa mạnh", dễ hư dễ thực, dễ hàn dễ nhiệt. Vì vậy "thuần dương" không có nghĩa trẻ "nóng" cần uống thuốc mát.

"Thuần dương" từ đâu ra

Chữ "thuần dương" gắn với trẻ nhỏ thường được dẫn về Lô Tín Kinh, một sách nhi khoa cổ khuyết danh, đại ý: trẻ dưới ba tuổi gọi là thuần dương. Về sau các thầy thuốc nhi khoa đời Tống, Minh, Thanh dùng chữ ấy rất nhiều.

"Dương" ở đây là sức sinh trưởng, vận động: trẻ lớn từng ngày, chạy nhảy không ngừng, sốt lên rất nhanh, vết thương lành rất nhanh. "Thuần dương" là cái thế đi lên ấy. Nó không có nghĩa trong người trẻ "toàn là nhiệt".

Tiền Ất: "thành mà chưa toàn, toàn mà chưa mạnh"

Tiền Ất (đời Tống) được coi là ông tổ nhi khoa Trung Hoa; sách Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết do học trò chỉnh lý từ kinh nghiệm của ông. Hai nhận định của Tiền Ất là nền của mọi cách nhìn thể chất trẻ em về sau:

Đặt hai câu này cạnh chữ "thuần dương" mới thấy đủ bức tranh: trẻ có sức sống mạnh, nhưng cơ thể non và dễ chuyển từ nóng sang lạnh, từ thực sang hư. Một đứa trẻ sốt cao hôm trước có thể hôm sau đi ngoài nhiều, mệt lả, tay chân lạnh.

Chính Tiền Ất là người rút quế, phụ khỏi bài Thận khí hoàn để làm bài Lục vị dành cho trẻ, vì thấy trẻ không cần đến các vị nóng. Ông điều chỉnh thuốc theo cơ thể trẻ, không theo một nhãn chung.

Hải Thượng Lãn Ông và nhi khoa Việt

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (thế kỷ XVIII) dành riêng một tập trong bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh cho bệnh trẻ em, nhan đề Ấu Ấu Tu Tri (điều cần biết để nuôi trẻ). Tinh thần chung của nhi khoa cổ mà Hải Thượng kế thừa, đại ý: chữa trẻ khó vì trẻ không nói được, thầy thuốc phải nhìn kỹ sắc mặt, hơi thở, tiếng khóc; dùng thuốc phải nhẹ và thận trọng. Chúng tôi chưa đối chiếu được nguyên văn từng mục của Ấu Ấu Tu Tri nên chỉ ghi tinh thần chung; chân dung Hải Thượng có ở bài Hải Thượng Lãn Ông.

Vì sao không tự cho trẻ uống thuốc mát

Ở ta, "trẻ nóng trong" là câu nói quen: trẻ nổi rôm, táo bón, hay quấy, ra mồ hôi đầu, thế là cho uống "nước mát", trà thảo mộc, thuốc "thanh nhiệt". Đọc lại sách cổ thì thấy có ít nhất bốn lý do để dừng lại:

1. "Thuần dương" không phải "nhiệt". Đổ mồ hôi nhiều, ngủ hay đạp chăn, ăn khoẻ là biểu hiện của một cơ thể đang lớn, không phải bệnh.
2. Trẻ dễ chuyển hàn. Thuốc tính hàn dùng kéo dài làm tổn thương "tỳ vị" theo cách nói Đông y: biếng ăn, đi ngoài phân lỏng, chậm lớn. Tiền Ất đã cảnh báo cái dễ hàn dễ nhiệt ấy.
3. Triệu chứng "nóng" thường có nguyên nhân cụ thể. Rôm sảy do nóng ẩm, mặc quá dày; táo bón do ăn ít rau, uống ít nước; quấy khóc do mọc răng, đau tai, nhiễm trùng. Mỗi nguyên nhân có cách xử lý riêng, không cần thuốc "mát".
4. Chế phẩm trôi nổi không rõ thành phần. Các loại bột, siro, cao "giải nhiệt cho bé" không nhãn mác rõ ràng có thể chứa thành phần không công bố. Trẻ nhỏ là đối tượng chịu tác hại lớn nhất.

Bài nóng trong, người hàn giải thích chữ "nóng trong" dân gian hay bị dùng sai chỗ thế nào.

Trẻ sốt: dấu hiệu phải đưa đi viện ngay

Theo hướng dẫn chăm sóc trẻ bệnh của Tổ chức Y tế Thế giới và các khuyến cáo nhi khoa, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Không bú hoặc không uống được, hoặc nôn ra tất cả mọi thứ.
• Co giật, hoặc trước đó đã co giật trong đợt bệnh này.
• Li bì, khó đánh thức, mềm nhũn, không phản ứng.
• Thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, khò khè, môi tím.
• Trẻ dưới 3 tháng tuổi có sốt (từ 38°C trở lên).
• Phát ban chấm đỏ hoặc tím không mất khi ấn, cổ cứng, thóp phồng.
• Dấu hiệu mất nước: khóc không có nước mắt, môi khô, tiểu rất ít, mắt trũng.
• Sốt kéo dài quá hai ngày, hoặc sốt kèm đau bụng, nôn nhiều, chảy máu cam, chảy máu chân răng, tay chân lạnh (cảnh giác sốt xuất huyết, nhất là khi sốt đã lui mà trẻ lại mệt hơn).

Không có dấu hiệu nào trong danh sách này là việc của thuốc mát hay của thể chất.

Chăm trẻ theo tinh thần sách cổ, áp vào hôm nay

Sách cổ nói gì

Dịch: Năm tạng sáu phủ đã thành mà chưa toàn, đã toàn mà chưa mạnh. — Tiền Ất, Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết

Dịch: Tạng phủ mềm yếu, dễ hư dễ thực, dễ hàn dễ nhiệt. — Tiền Ất, Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết

Bình: hai câu này là lời dặn thận trọng của người thầy nhi khoa giỏi nhất đời Tống. Ông không nói "trẻ nóng nên cho uống mát"; ông nói trẻ dễ chuyển đổi, nên đừng dùng thuốc mạnh theo một chiều. Ai dẫn chữ "thuần dương" để biện hộ cho việc cho trẻ uống thuốc mát hằng ngày là đã đọc thiếu nửa câu chuyện.

Đọc cho đúng mức

• "Thuần dương", "tỳ thường bất túc" là khái niệm lý luận của nhi khoa cổ truyền, không phải chẩn đoán.
• Thang đo chín thể chất hiện đại được xây dựng cho người lớn; không dùng để xếp thể chất cho trẻ nhỏ (xem thang đo thể chất 60 câu).
• Danh sách dấu hiệu nguy hiểm ở trên là tối thiểu; cha mẹ thấy con "khác thường" thì cứ đưa đi khám.
• Chúng tôi chưa đối chiếu nguyên văn Ấu Ấu Tu Tri; phần về Hải Thượng là tinh thần chung.

Việc nên làm

• Thuộc lòng danh sách dấu hiệu nguy hiểm; dán ở chỗ dễ thấy trong nhà có trẻ nhỏ.
• Trẻ sốt: cho uống đủ nước, mặc thoáng, dùng thuốc hạ sốt đúng liều theo cân nặng như bác sĩ hướng dẫn, theo dõi sát.
• Trẻ nổi rôm, táo bón, quấy: tìm nguyên nhân cụ thể (mặc quá dày, ít rau, ít nước, mọc răng) trước khi nghĩ đến "nóng trong".
• Không tự cho trẻ dùng thuốc nam, trà thảo mộc, chế phẩm "giải nhiệt" kéo dài; muốn dùng y học cổ truyền cho trẻ thì gặp bác sĩ có chuyên môn nhi khoa.

Nguồn tham khảo

• Tiền Ất — Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết (các câu về tạng phủ trẻ em).
• Lô Tín Kinh — chữ "thuần dương" cho trẻ dưới ba tuổi (đại ý).
• Lê Hữu Trác — Ấu Ấu Tu Tri, trong Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh (tinh thần chung).
• Tổ chức Y tế Thế giới — hướng dẫn Lồng ghép chăm sóc trẻ bệnh (IMCI): các dấu hiệu nguy hiểm toàn thân ở trẻ.