Nhiệt miệng, nổi mụn có phải “do nóng”? Chỗ đúng và chỗ sai của niềm tin quen thuộc

Một phần đúng: Đông y gọi loét miệng, mụn sưng đỏ là chứng "hoả", và những thứ y văn thấy hay khởi phát nhiệt miệng — thức khuya, căng thẳng, kỳ kinh — cũng là thứ Đông y gọi là sinh hoả. Phần sai: đổ hết cho món ăn "nóng" như xoài, vải. Nhiệt miệng có nhiều nguyên nhân; vết loét quá hai tuần không lành phải đi khám.

"Nóng" trong câu nói dân gian là gì

Khi người Việt nói "nhiệt miệng do nóng", chữ "nóng" gom ba thứ khác nhau:

1. Thức ăn "nóng" — xoài, vải, nhãn, sầu riêng, đồ chiên, ớt, cà phê (bảng tính hàn nhiệt từng món ở bài tính hàn – nhiệt của món ăn Việt).
2. Người "nóng trong" — một trạng thái cơ thể, hay đi kèm táo bón, khô miệng, tiểu vàng (bài "nóng trong", "người hàn").
3. Thời tiết nóng — mùa hè, nắng gắt.

Đông y không gom như vậy. Trong Đông y, loét miệng là "khẩu sang", và hoả gây ra nó có hai loại rất khác nhau:

Bảng này có một hệ quả ít ai để ý: ngay trong Đông y, người hay nhiệt miệng tái đi tái lại thường được xếp vào hư hoả — tức do kiệt sức, thiếu ngủ — chứ không phải do món ăn. Lời khuyên "ăn đồ mát, uống nước mát cho hết nóng" chỉ khớp với một nửa bảng, và có thể làm nửa kia nặng thêm (bài thể chất âm hư bàn kiểu người này).

Nhiệt miệng theo y văn: loét áp-tơ

Phần lớn "nhiệt miệng" mà người Việt gặp là loét áp-tơ tái diễn: vết loét tròn hay bầu dục, đáy vàng xám, viền đỏ, đau, ở mặt trong môi, má, bờ lưỡi; tự lành sau một đến hai tuần.

Y văn chưa biết hết nguyên nhân, nhưng ghi nhận khá đều các yếu tố khởi phát:

Chỗ đúng của niềm tin: đồ cay, chua, mặn, giòn cứng làm vết loét đang có đau hơn, và với người nhạy cảm thì một số thức ăn khởi phát loét. Chỗ sai: coi trái cây "nóng" là nguyên nhân chung, rồi kiêng trái cây mà không ngủ thêm, không giảm căng thẳng, không kiểm tra thiếu máu.

Mụn trứng cá theo y văn

Mụn trứng cá hình thành từ bốn khâu: tuyến bã tiết nhiều dưới tác động của nội tiết (androgen), nang lông bị bít vì tế bào sừng, vi khuẩn sống ở nang lông, và phản ứng viêm. Đó là lý do mụn nhiều ở tuổi dậy thì, quanh kỳ kinh, ở người dùng một số thuốc, và ở người có rối loạn nội tiết.

Về ăn uống, y văn gần đây có hai ý đáng nhớ:

• Thức ăn có chỉ số đường huyết cao (đồ ngọt, bánh trắng, nước ngọt) và sữa (nhất là sữa tách béo) có liên quan với mụn ở mức vừa trong nhiều nghiên cứu quan sát; một số thử nghiệm giảm chỉ số đường huyết thấy mụn bớt.
• Sô-cô-la, đồ chiên, trái cây "nóng": bằng chứng yếu hoặc không nhất quán.

Vậy câu "ăn vải nhiều nổi mụn" có thể có một hạt đúng — vải rất ngọt, ăn cả cân trong một buổi là một bữa đường cao — nhưng lý do không phải chữ "nóng" trong bảng tính vị, mà là lượng đường.

Đông y nhìn miệng và da thế nào

Đông y xếp miệng thuộc tỳ (tiêu hoá), lưỡi thuộc tâm; Tố Vấn, thiên Kim Quỹ Chân Ngôn Luận, đại ý nói tỳ "khai khiếu" ra miệng. Vì vậy loét miệng được đọc qua hai ngả: ăn uống thất thường (tỳ vị) và tâm trạng, giấc ngủ (tâm). Mụn ở mặt, lưng thì hay được xếp vào "thấp nhiệt" hay "phế nhiệt" (bài thể chất thấp nhiệt).

Đặt hai hệ cạnh nhau, chỗ trùng khá rõ: giấc ngủ, căng thẳng, chế độ ăn nhiều đường và dầu mỡ đều xuất hiện ở cả hai phía. Chỗ khác là cách xử lý: Đông y dùng khung hàn – nhiệt để chọn món ăn, y học hiện đại dùng xét nghiệm và thuốc có thử nghiệm. Khung hàn – nhiệt không đo được thiếu sắt hay thiếu B12.

Khi nào phải đi khám

Phần quan trọng nhất của bài:

Loét miệng:

• Vết loét quá hai tuần không lành — đi khám răng hàm mặt hoặc tai mũi họng. Ở người hút thuốc, uống rượu, ăn trầu, đây là dấu hiệu không được để qua, vì ung thư khoang miệng giai đoạn sớm có thể trông như một vết loét không đau.
• Mảng trắng hay mảng đỏ trong miệng không cạo đi được.
• Loét to (hơn khoảng 1 cm), nhiều vết cùng lúc, tái liên tục gần như không có lúc khỏi.
• Loét miệng kèm sốt, sụt cân, tiêu chảy kéo dài, loét ở bộ phận sinh dục, đau đỏ mắt, đau khớp.
• Trẻ nhỏ loét miệng kèm sốt, bỏ ăn, nổi bóng nước ở tay chân — đưa đi khám ngay (có thể là bệnh tay chân miệng).

Mụn:

• Mụn bọc, mụn để lại sẹo, mụn không đỡ sau vài tháng chăm sóc — khám da liễu sớm để tránh sẹo.
• Phụ nữ mụn nhiều kèm kinh nguyệt thưa, không đều, rậm lông — hỏi bác sĩ về rối loạn nội tiết.
• Mụn mới nổi nhiều sau khi dùng một thuốc mới.

Sách cổ nói gì

Các chứng đau, ngứa, lở loét đều thuộc về tâm. — Tố Vấn, Chí Chân Yếu Đại Luận

Câu này nằm trong mười chín điều "bệnh cơ" — khung quy nạp triệu chứng nổi tiếng nhất của Nội Kinh. Tố Vấn, thiên Kim Quỹ Chân Ngôn Luận, đại ý xếp miệng là "khiếu" của tỳ.

Bình: đọc hôm nay, "tâm" trong câu không chỉ là quả tim mà là cả phần tâm thần, cảm xúc. Nói lở loét "thuộc về tâm" vì vậy gần với điều y văn ghi nhận: căng thẳng, mất ngủ là yếu tố khởi phát loét miệng. Câu cổ không hề nói "thuộc về xoài".

Đọc cho đúng mức

• "Nóng" là một khung mô tả của y học cổ truyền và của lời nói hằng ngày, không phải một chẩn đoán. Nó không phân biệt được loét áp-tơ với loét do bệnh khác.
• Phần lớn nhiệt miệng tự lành; phần lớn mụn tuổi dậy thì là bình thường. Nhưng một vài trường hợp là dấu hiệu bệnh cần điều trị, và chỉ khám mới phân biệt được.
• Uống "nước mát" hằng ngày để phòng nhiệt miệng không có bằng chứng, và chính Đông y cũng không ủng hộ dùng thuốc mát kéo dài.

Việc nên làm

• Khi bị nhiệt miệng: ăn mềm, tránh cay chua mặn cho đỡ đau, súc miệng nước muối loãng, chải răng nhẹ; để ý mình có đang thiếu ngủ, căng thẳng không.
• Hay bị tái diễn: ghi lại mỗi đợt (ngày, hoàn cảnh, đang ăn gì, ngủ ra sao), rồi mang sổ tới bác sĩ; hỏi về xét nghiệm sắt, B12, folat.
• Với mụn: giảm nước ngọt, đồ ngọt, theo dõi xem sữa có làm mụn nặng hơn không; rửa mặt nhẹ, không nặn.
• Vết loét quá hai tuần, mảng trắng đỏ không cạo được, mụn bọc để sẹo: đi khám, không tự chữa.
• Muốn dùng thuốc y học cổ truyền: gặp bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, báo đủ các thuốc đang dùng.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Chí Chân Yếu Đại Luận, câu "Chư thống dưỡng sang, giai thuộc ư tâm" (nguyên văn); Kim Quỹ Chân Ngôn Luận, tỳ khai khiếu ra miệng (đại ý).
• Tổng hợp y văn về loét áp-tơ tái diễn: yếu tố khởi phát, các bệnh nền cần loại trừ, dấu hiệu loét quá hai tuần cần khám (hướng dẫn của các hội răng hàm mặt, tài liệu bệnh học phổ thông).
• Tổng hợp y văn về mụn trứng cá: cơ chế bốn khâu, liên quan giữa chế độ ăn đường huyết cao, sữa và mụn (các tổng quan của hội da liễu).