Thiềm thừ ba chân: tích mặt trăng, tích Lưu Hải, chỗ đặt và quay đầu vào hay ra

Theo lối dân gian phổ biến, tượng thiềm thừ ngậm tiền đặt ở chỗ thấp gần cửa chính hoặc quầy, đầu quay vào trong nhà như đang mang tiền vào; có nơi lại dạy ban ngày quay ra, tối quay vào. Cả hai lối đều là truyền miệng. Gốc của con cóc nằm ở hai tích khác nhau: cóc mặt trăng thời Hán và Lưu Hải đùa cóc vàng đời sau.

Lớp tích thứ nhất: con cóc trên mặt trăng

Thiềm thừ là chữ cổ chỉ con cóc. Con cóc gắn với mặt trăng từ rất sớm.

Hoài Nam Tử, sách do Lưu An đời Tây Hán chủ biên, có hai chỗ liên quan. Thiên Lãm Minh kể Hậu Nghệ xin thuốc trường sinh của Tây Vương Mẫu, Hằng Nga lấy trộm uống rồi bay lên cung trăng. Thiên Tinh Thần, đại ý, nói trong mặt trời có con quạ, trong mặt trăng có con cóc.

Còn việc Hằng Nga hóa thành con cóc trên mặt trăng thì thấy trong Linh Hiến của Trương Hành đời Đông Hán, theo đoạn được các sách sau dẫn lại. Trong tranh đá, gạch đời Hán, mặt trăng thường được vẽ cùng con cóc, có khi cùng con thỏ giã thuốc.

Ở lớp tích này, con cóc là con vật của mặt trăng: gắn với thuốc trường sinh, với âm, với sự trường tồn. Nó chưa có gì dính đến tiền.

Lớp tích thứ hai: Lưu Hải đùa cóc vàng

Lớp thứ hai mới mang đồng tiền vào.

Lưu Hải Thiềm là một đạo sĩ thời Ngũ Đại, sau được phái Toàn Chân tôn là một trong các vị tổ. Trong tranh dân gian đời Minh – Thanh, ông thành một chú bé tóc để trái đào, tay cầm chuỗi tiền đùa con cóc vàng — tích "Lưu Hải hí kim thiềm". Có một giả thuyết hay được nhắc: tên "Lưu Hải Thiềm" bị dân gian tách thành "Lưu Hải" và "thiềm", rồi cái "thiềm" thành con cóc đi kèm nhân vật. Giả thuyết này nghe hợp lý nhưng chúng tôi chưa thấy tài liệu nào chứng minh dứt khoát.

Tranh Lưu Hải đùa cóc vàng là tranh Tết, tranh mừng: chuỗi tiền tung lên, con cóc ngoạm lấy. Từ đây con cóc mang thêm nghĩa tiền bạc tràn đến — nghĩa mà tượng cóc ngậm tiền ngày nay kế thừa.

Ba chân: vì sao con cóc trong tượng có ba chân thì chưa có lời giải thống nhất. Có người cho rằng ba chân để phân biệt cóc thần với cóc thường; có người liên hệ với con quạ ba chân của mặt trời trong thần thoại Hán. Không giả thuyết nào có nguồn đủ chắc để khẳng định.

Hai lớp đặt cạnh nhau

Quay đầu vào hay ra: các lối truyền miệng

Không lối nào có sách làm gốc. Lối "ngày ra, đêm vào" đòi xoay tượng hai lần mỗi ngày — người theo được thì nó thành một thói quen nhỏ, có khi chính thói quen ấy là phần có ích: mỗi tối đi ngang cửa, dừng lại một chút, nghĩ về một ngày làm ăn. Người không theo được thì chọn lối thứ nhất cho gọn.

Đồng xu trong miệng cóc thường tháo được. Nhiều người dùng đồng xu cổ, có khi là đồng Ngũ Đế — bài đồng xu Ngũ Đế bàn chuyện tiền thật, tiền đúc lại.

Đặt ở đâu

Các lối dưới đây là truyền miệng, nhưng nhất quán với hình ảnh "con cóc đi vào nhà":

• Thấp: trên kệ thấp, mặt tủ giày, bậc kệ gần sàn — cóc là loài ở mặt đất. Nhưng không đặt trực tiếp xuống sàn chỗ người đi qua.
• Gần cửa chính hoặc quầy, đầu quay vào trong.
• Tránh: phòng ngủ, nhà vệ sinh, cạnh bếp lửa; nhiều người cũng tránh đặt trên bàn thờ vì cóc không phải vật thờ. Xem bài chỗ kiêng đặt vật phẩm.
• Cạnh nước: có tục đặt cóc cạnh bể cá, chậu nước vì cóc sống gần nước. Nước đặt trong nhà thì phải thay thường xuyên; nước tù đọng trong bát, chậu là chỗ muỗi đẻ.

Về chất liệu: tượng đồng nặng, bền, lâu ngày xỉn màu — lau bằng khăn mềm, không cần nghi thức gì (bài lau chùi, bảo quản vật phẩm). Tượng đá cần xem có nhuộm không. Tượng mạ vàng rẻ thì lớp mạ bong sau vài năm.

Thiềm thừ và tỳ hưu: hai con vật hay bị bày chung

Trong cửa hàng, thiềm thừ thường đứng cạnh tỳ hưu, và lời chào hàng cho hai con gần như giống nhau. Lai lịch thì khác hẳn. Tỳ hưu bước ra từ sách sử như một mãnh thú của trận mạc, nghĩa vững nhất là canh giữ cửa (bài tỳ hưu đặt ở đâu). Thiềm thừ bước ra từ thần thoại mặt trăng và tranh mừng, nghĩa vững nhất là lời chúc tiền bạc đến nhà. Vì vậy quy ước đặt cũng ngược nhau: tỳ hưu nhìn ra cửa để canh, thiềm thừ quay vào nhà như đang mang về.

Bày cả hai ở cùng một kệ cạnh cửa không có gì sai. Chỉ nên nhớ rằng cả hai đều là biểu tượng — một con canh, một con chúc — theo đúng lập trường ở bài vật phẩm phong thủy có tác dụng không.

Sách cổ nói gì

Hậu Nghệ xin thuốc bất tử ở Tây Vương Mẫu, Hằng Nga lấy trộm rồi chạy lên mặt trăng. — Hoài Nam Tử, thiên Lãm Minh

Hoài Nam Tử, thiên Tinh Thần, đại ý: trong mặt trời có quạ, trong mặt trăng có cóc.

Linh Hiến của Trương Hành, đại ý theo các sách sau dẫn lại: Hằng Nga gửi thân nơi mặt trăng, hóa thành con cóc.

Bình: trong các nguồn cổ, con cóc là con vật của mặt trăng, gần với chuyện trường sinh hơn chuyện tiền. Nghĩa tiền bạc đến muộn, qua tranh Lưu Hải. Biết hai lớp ấy, người đặt một tượng cóc trong nhà có thêm một câu chuyện để kể — và biết phần nào là tích, phần nào là lời chào hàng.

Đọc cho đúng mức

Không sách cổ nào nói đặt cóc ngậm tiền quay vào nhà thì tiền vào nhà. Đó là hình ảnh của tranh mừng, rồi thành quy ước của người bán tượng. Hình ảnh đẹp, lời chúc đẹp — nhưng là lời chúc.

Lối quay đầu nào cũng được, miễn người đặt hiểu mình đang theo một tục truyền miệng chứ không theo một quy tắc phong thủy có sách.

Việc nên làm

• Đặt tượng ở chỗ thấp gần cửa hoặc quầy, đầu quay vào trong; chọn một lối quay đầu rồi giữ đều.
• Không đặt trong phòng ngủ, nhà vệ sinh, cạnh bếp lửa, không lên bàn thờ.
• Nếu đặt cạnh nước, thay nước đều để khỏi tù đọng.
• Lau tượng đồng bằng khăn mềm; tượng đá kiểm tra có nhuộm không trước khi mua.
• Kể tích Hằng Nga và Lưu Hải cho người trong nhà — nghĩa của món đồ nằm ở đó.

Nếu muốn có một tượng cóc làm lời nhắc chuyện tích góp từng chút, người ta hay chọn tượng đồng — hành Kim — ngậm một đồng tiền. Nó là lời chúc của tranh Tết, không phải một lời hứa.

Nguồn tham khảo

• Hoài Nam Tử — Lưu An chủ biên, đời Tây Hán; thiên Lãm Minh (Hằng Nga lên trăng), thiên Tinh Thần (cóc trong mặt trăng, đại ý).
• Linh Hiến — Trương Hành, đời Đông Hán; đoạn Hằng Nga hóa cóc theo các sách sau dẫn lại (đại ý).
• Tích "Lưu Hải hí kim thiềm" trong tranh dân gian đời Minh – Thanh; Lưu Hải Thiềm trong truyền thống phái Toàn Chân.