Trạm phát sóng BTS gần nhà: số đo bức xạ thật và phần phong thủy gán thêm

Trạm BTS gần nhà thường không phải chuyện đáng lo như lời đồn: mức sóng đo được ở nhà dân quanh trạm phần lớn chỉ bằng một phần rất nhỏ ngưỡng an toàn, và trạm ở Việt Nam phải qua kiểm định. Câu "cột ăng-ten là xuyên tâm sát" là cách đọc của người đời sau, không có trong sách cổ. Việc đúng là xem giấy kiểm định, nếu cần thì đo.

Hai câu chuyện đang bị trộn vào nhau

Khi một cột phát sóng mọc lên trên mái nhà bên cạnh hay đầu ngõ, người trong nhà thường nghe hai lời cùng lúc. Một lời nói về sóng: "ở gần thế là hại sức khoẻ". Một lời nói về thế: "cây cột nhọn chĩa lên trời, đứng ngay trước cửa là xuyên tâm sát". Hai lời này dựa trên hai thứ khác hẳn nhau, và cách kiểm cũng khác hẳn nhau.

Phần sóng là chuyện vật lý: có đơn vị đo (vôn trên mét, oát trên mét vuông), có ngưỡng, có máy đo, có cơ quan kiểm định. Phần thế là chuyện quan niệm: cách người xem phong thủy đọc hình dáng một vật trong tầm mắt. Bài này tách hai phần ra, nói phần đo được trước, phần quan niệm sau — vì nếu phần đo được có vấn đề thì không lời phong thủy nào sửa được, còn nếu nó không có vấn đề thì phần quan niệm cũng nhẹ đi nhiều.

Điểm cần nói ngay: chữ "khí" trong phong thủy và "sóng" của trạm phát không phải một thứ. Táng Thư viết:

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước thì dừng. — Táng Thư

Khí ở đây là khái niệm triết học về sự sống của đất, được đọc qua gió, nước, địa hình (xem bài sinh khí trong phong thủy). Sóng vô tuyến đi xuyên qua gió, chẳng dừng lại vì nước. Ai nói "sóng điện thoại làm loạn khí nhà" là đang ghép hai hệ khái niệm không cùng gốc.

Sóng của trạm đi về đâu

Một trạm thu phát gốc (BTS) ở khu dân cư thường gồm một cột hoặc giá đỡ, ba nhóm ăng-ten dạng tấm dẹt quay ba hướng, và tủ thiết bị đặt dưới chân. Điều ít người biết là ăng-ten tấm không phát đều ra xung quanh như bóng đèn. Nó phát thành một búp sóng hẹp theo chiều đứng, gần như nằm ngang, chúc xuống chỉ vài độ để phủ đường phố ở xa hàng trăm mét.

Từ đó suy ra mấy điều trái với cảm giác:

• Ngay dưới chân cột, mức sóng thường thấp hơn chỗ cách vài chục, vài trăm mét — vì búp sóng đi ngang qua đầu.
• Nhà thấp hơn ăng-ten nhiều và ở sát chân cột không nằm trong búp chính.
• Chỗ đáng xem là nhà ngang độ cao ăng-ten, ở rất gần và đúng phía mặt tấm ăng-ten quay tới — ví dụ trạm đặt trên mái nhà ba tầng bên cạnh, còn phòng ngủ của mình ở tầng ba, cửa sổ nhìn thẳng vào mặt ăng-ten cách vài mét.
• Mật độ công suất giảm theo bình phương khoảng cách: xa gấp đôi thì còn khoảng một phần tư.

Vì vậy câu hỏi "nhà cách trạm bao nhiêu mét thì an toàn" không có một con số chung. Vị trí tương đối với mặt ăng-ten quan trọng hơn khoảng cách trên mặt đất.

Ngưỡng là bao nhiêu, nhà dân thường đo được bao nhiêu

Ủy ban Quốc tế về Bảo vệ Bức xạ Không ion hóa (ICNIRP) đặt mức tham chiếu cho công chúng trong hướng dẫn năm 1998, được nhiều nước dùng làm gốc. Với dải tần di động, mức tham chiếu mật độ công suất tăng theo tần số:

ICNIRP ra bản cập nhật năm 2020; khi đối chiếu số cụ thể cho một băng tần nên đọc bản mới. Việt Nam có quy chuẩn riêng cho trạm gốc di động (QCVN 8:2010/BTTTT), quy định giới hạn phơi nhiễm, cách xác định vùng an toàn quanh ăng-ten và phương pháp đo. Bài này không chép số của quy chuẩn; khi cần, hãy đọc văn bản gốc hoặc hỏi đơn vị kiểm định.

Số đo thực tế mới là phần quan trọng. Tờ thông tin số 304 của Tổ chức Y tế Thế giới (2006) tổng kết các đợt khảo sát: mức phơi nhiễm từ trạm gốc ở nơi công chúng lui tới nằm trong khoảng từ vài phần nghìn phần trăm đến khoảng 2% ngưỡng quốc tế, và kết luận chưa có bằng chứng thuyết phục rằng tín hiệu yếu từ trạm gốc gây hại sức khoẻ. Một điều tờ thông tin còn nhắc: chiếc điện thoại áp tai khi gọi tạo ra phơi nhiễm ở đầu lớn hơn nhiều so với trạm ở xa — và khi sóng yếu, điện thoại còn phải phát mạnh hơn.

Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) năm 2011 xếp trường điện từ tần số vô tuyến vào nhóm 2B — "có thể gây ung thư ở người" — chủ yếu dựa trên các nghiên cứu về người dùng điện thoại nhiều, không phải người sống gần trạm. Nhóm 2B là nhóm bằng chứng hạn chế. Đọc gọn: không có cơ sở để hoảng, cũng không nên nói "tuyệt đối vô hại". Câu trả lời cho nhà cụ thể nằm ở phép đo.

Giấy tờ cần xem trước khi lo

Trạm gốc di động thuộc diện công trình viễn thông phải được kiểm định về an toàn phơi nhiễm trước khi đưa vào dùng và kiểm định lại theo định kỳ. Những câu nên hỏi, theo thứ tự rẻ nhất:

1. Trạm của nhà mạng nào? Thường có biển nhỏ ở tủ thiết bị hoặc cửa lên mái; không có thì hỏi chủ nhà cho thuê mái hoặc tổ dân phố.
2. Trạm đã có giấy chứng nhận kiểm định chưa, còn hạn không? Nhà mạng có nghĩa vụ trả lời; có thể đề nghị qua tổng đài chăm sóc khách hàng hoặc qua phường.
3. Kết quả đo ở phía nhà mình là bao nhiêu? Biên bản kiểm định thường có các điểm đo quanh trạm. Nếu nhà mình ngang tầm, gần mặt ăng-ten, có thể đề nghị đo thêm điểm ở cửa sổ phòng ngủ.
4. Còn lo thì thuê đo độc lập. Các đơn vị đo kiểm môi trường lao động có máy đo trường điện từ dải rộng. Đừng dựa vào máy đo rẻ tiền mua trên mạng — nhiều loại chỉ đo tần số thấp, đặt cạnh trạm phát sóng thì báo số vô nghĩa.

Giấy kiểm định và biên bản đo trả lời được câu hỏi mà mọi bảng ước lượng trên mạng không trả lời được: mức sóng ở chính cửa sổ nhà mình.

Những phiền phức thật của một trạm, không nằm ở sóng

Người sống cạnh trạm hay than phiền về những thứ đo được bằng tai, bằng mũi hơn là bằng máy đo sóng:

Những chuyện này có cách giải quyết qua nhà mạng và tổ dân phố, rõ ràng hơn nhiều so với chuyện sóng.

Phần phong thủy: "xuyên tâm sát" là ai đặt tên

Trên mạng, cột phát sóng trước nhà hay được gọi là xuyên tâm sát — vật cao, thẳng, nhọn "đâm" vào ngôi nhà — hoặc gộp chung vào tiêm giác sát (sát góc nhọn). Cần nói rõ ba điều.

Thứ nhất, sách cổ không có mục nào về cột ăng-ten. Loan đầu cổ đọc núi, đồi, sông, đường. Hình dáng nhọn được xếp vào Hỏa hình theo cách gọi năm dạng núi (bài năm dạng núi theo ngũ hành); vật nhọn, thẳng xông vào nhà được các sách dương trạch đời sau xếp vào loại hình thế nên tránh khi chọn đất. Đem từ "núi nhọn" xuống "cột thép" là suy rộng của người đời nay. Các tên gọi kiểu "xuyên tâm sát", "thiên trảm sát" thuộc lớp thuật ngữ mới, được bàn ở bài hình sát trong loan đầu.

Thứ hai, nếu đã suy rộng thì phải suy cho nhất quán. Theo chính logic hình sát, thứ quan trọng là vật ấy có chĩa thẳng vào cửa chính và có gần hay không. Một cây cột ở xa, lệch khỏi trục cửa, chỉ thấy khi ngửa cổ nhìn lên, thì ngay trong hệ phong thủy cũng là chuyện nhẹ. Cột điện hạ thế sát cửa nhà phố còn đáng bàn hơn — có bài riêng: cột điện trước nhà.

Thứ ba, đừng để phần quan niệm đẩy sang mua sắm. Không có sách cổ nào nói treo gì để "chặn sóng" hay "trấn cột phát sóng". Các thứ quảng cáo là "chống bức xạ" — miếng dán điện thoại, đá đặt đầu giường, rèm "chắn sóng" bán lẻ — không có số đo nào đứng sau. Nếu thật sự nhà nằm trong vùng có mức sóng đáng kể, việc đúng là đề nghị nhà mạng chỉnh hướng hoặc độ chúc ăng-ten, hoặc dời trạm, không phải đặt thêm đồ vật trong nhà.

Đọc cho đúng mức

Bài này không thay cho kết quả kiểm định và ý kiến của cơ quan chuyên môn. Số liệu tổng kết của Tổ chức Y tế Thế giới là số liệu khảo sát chung; nhà mình đặc biệt ở chỗ nào (ngang tầm ăng-ten, cách vài mét) thì cần đo riêng.

Ở phía phong thủy, các phái không thống nhất về chuyện cột phát sóng. Người theo loan đầu đô thị coi nó như một vật nhọn trong cảnh quan, nặng nhẹ tùy khoảng cách và trục cửa. Người theo lý khí (Bát Trạch, Huyền Không) gần như không xét — họ đọc hướng nhà và tinh bàn, không đọc từng cây cột. Chưa có sách nào đặt nền cho câu "nhà gần trạm phát sóng thì hao tổn"; ai phán như vậy là đang nói ý riêng.

Cũng cần thẳng thắn ở chiều ngược lại: lo âu kéo dài vì một cây cột ngoài cửa sổ là chuyện có thật và ảnh hưởng giấc ngủ thật. Cách gỡ nhanh nhất cho nỗi lo ấy thường là một tờ biên bản đo, không phải một lời giải thích.

Việc nên làm

• Xác định trạm của nhà mạng nào, ăng-ten quay về phía nào, có ngang tầm phòng ngủ nhà mình không.
• Đề nghị nhà mạng cho xem giấy chứng nhận kiểm định và biên bản đo; nếu nhà ngang tầm và gần mặt ăng-ten, đề nghị đo thêm ở cửa sổ phòng ngủ.
• Còn lo thì thuê đơn vị đo kiểm độc lập có máy đo trường điện từ dải tần cao.
• Tiếng ồn, máy phát dự phòng, kết cấu mái: phản ánh qua tổ dân phố và nhà mạng, có biên bản.
• Không mua đồ "chống bức xạ", không treo vật "trấn" về phía trạm.
• Nếu cột thật sự đứng ngay trên trục cửa và trong tầm mắt, che tầm nhìn bằng mái hiên, rèm hoặc chậu cây cao — các cách xếp theo chi phí ở bài điều chỉnh thế nhà không cần vật phẩm.
• So với một nguồn khác hay bị đồn chung: nhà gần đường dây cao thế — tần số khác, cách đo khác.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ".
• ICNIRP — Hướng dẫn giới hạn phơi nhiễm trường điện, từ và điện từ biến đổi theo thời gian (đến 300 GHz), 1998; bản hướng dẫn trường điện từ tần số vô tuyến cập nhật năm 2020.
• Tổ chức Y tế Thế giới — Tờ thông tin số 304, "Trường điện từ và sức khoẻ cộng đồng: trạm gốc và công nghệ không dây", 2006.
• Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế — kết luận về trường điện từ tần số vô tuyến (nhóm 2B), công bố 2011; chuyên khảo tập 102.
• QCVN 8:2010/BTTTT — Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phơi nhiễm trường điện từ của các trạm gốc điện thoại di động mặt đất công cộng; đối chiếu văn bản gốc trước khi áp dụng.