Tứ đại thủy khẩu: vì sao Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là bốn cửa nước của phái Tam Hợp

Tứ đại thủy khẩu là bốn cửa nước chính của phái Tam Hợp: Ất Thìn, Tân Tuất, Quý Sửu, Đinh Mùi. Bốn chữ Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là bốn "kho" (mộ khố) của Thủy, Hỏa, Kim, Mộc. Nước của cuộc đất ra ở kho nào thì đất thuộc cục ấy, và mọi phép lập hướng của Tam Hợp bắt đầu từ đó.

Từ "mộ" đến "khố": cùng một chữ, hai cách gọi

Trong vòng mười hai trường sinh, vị thứ chín là Mộ — nơi một hành đã đi hết đời thịnh, được thu vào cất giữ. Chữ "khố" nghĩa là kho. Gọi là mộ hay khố đều chỉ một ý: chỗ cuối của chu kỳ, nơi cái đã tạo ra được gom lại, không phải nơi nó mất đi.

Bốn hành có bốn bộ tam hợp, mỗi bộ kết thúc ở một chữ Thổ:

Bốn địa chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi cũng là bốn chi hành Thổ, đứng ở cuối bốn mùa (tháng ba, sáu, chín, chạp âm lịch). Tử Bình gọi chúng là tứ khố, tứ mộ, hay "tạp khí" vì trong mỗi chi tàng nhiều hành. Tam Hợp không đặt ra bốn kho này; nó mượn từ hệ can chi rồi đặt chúng lên mặt đất. Bảng đầy đủ mười hai vị cho cả bốn cục ở bài mười hai trường sinh trong phong thủy.

Vì sao cửa nước phải là kho

Có ba lớp lý do, đi từ hình tượng đến cách tính.

Lớp thứ nhất — hình tượng cái kho. Phong thủy cổ coi nước là thứ chở khí và chở của. Nhân Tử Tu Tri của anh em họ Từ đời Minh, đại ý, ví thủy khẩu như cửa kho: cửa phải khép, có then. Nếu thủy khẩu là cửa kho thì hợp lý nhất là đặt nó ở chỗ mà vòng đời của hành gọi là kho. Nước đi ra ở Mộ nghĩa là khí đã đi hết vòng thịnh rồi mới được thu lại — "thu" chứ không phải "mất".

Lớp thứ hai — Thổ chặn Thủy. Theo ngũ hành, Thổ khắc Thủy. Bốn kho đều là chi Thổ, nên nước ra ở chỗ có Thổ được đọc như nước ra qua một con đê: có chặn, có giữ. Ngược lại, nước ra ở các vị Đế Vượng (Tý, Ngọ, Mão, Dậu — bốn chi "chính" của bốn mùa) bị coi là để khí cực thịnh đi thẳng ra ngoài, Tam Hợp gọi là phá vượng.

Lớp thứ ba — tính toán khép kín. Nước đi ở Mộ thì tự nhiên nước đến phải đi qua Sinh và Vượng của cùng cục, vì ba điểm này hợp thành một tam giác đều trên la kinh, cách nhau 120 độ. Một thủy khẩu kéo theo cả một bộ tọa độ: biết kho ở đâu là biết sinh, vượng ở đâu, biết nên lập hướng về đâu. Đây là lý do Triệu Cửu Phong đặt thủy khẩu làm điểm mở đầu của phần lập hướng.

Sơ đồ bốn cục

Đặt la kinh với phương Bắc ở trên, bốn cửa nước nằm như sau (độ là tâm của cặp song sơn):

Có một chi tiết người vẽ sơ đồ hay bỏ qua: bốn cửa nước không nằm đúng bốn góc Tây Bắc, Đông Bắc, Đông Nam, Tây Nam. Góc Tây Bắc đúng là 315 độ (quẻ Càn), còn tâm cặp Tân Tuất là 292,5 độ, lệch 22,5 độ về phía Tây. Cả bốn cửa đều lệch như vậy, xoay cùng một chiều. Ai nhớ "thủy khẩu ở bốn góc" rồi lấy góc nhà làm thủy khẩu là đã sai một khoảng gần bằng hai sơn.

Còn một chiều ngược: mỗi cục có Sinh và Vượng nằm ở phía gần như đối diện với cửa nước. Hỏa cục ra ở Tây Tây Bắc thì Sinh ở Đông Đông Bắc, Vượng ở Nam. Nước chảy một vòng từ Đông qua Nam rồi về Tây Bắc, đi gần hết nửa vòng tròn quanh minh đường. Đó là hình "nước ôm" mà loan đầu khen, được Tam Hợp diễn lại bằng con số.

Bốn cửa và bản đồ sông ngòi thật

Trời nghiêng về Tây Bắc nên mặt trời, mặt trăng, sao trời dời về đó; đất trũng ở Đông Nam nên nước và bụi đất dồn về đó. — Hoài Nam Tử, Thiên Văn huấn

Câu này kể truyện Cộng Công húc núi Bất Chu, nhưng nó ghi đúng một sự thật địa lý của Trung Hoa: các sông lớn chảy về Đông, Đông Nam. Đất Bắc Bộ Việt Nam cũng vậy, sông Hồng, sông Đà chảy từ Tây Bắc xuống Đông Nam ra biển. Nghĩa là với những cuộc đất lớn ven sông, thủy khẩu hay rơi vào quãng Ất Thìn, Tốn Tỵ — cửa của Thủy cục.

Nhiều người học Tam Hợp nhắc tới sự trùng hợp này như một gợi ý rằng phép bốn cục được đúc kết từ quan sát sông ngòi thật. Đó là một giả thuyết hấp dẫn, không phải điều sách ghi. Nhưng nó nhắc một điều thực tế: ở cấp vùng, thủy khẩu do địa hình quyết định, không do người chọn. Người chỉ chọn được hướng nhà sao cho hợp với cửa nước sẵn có.

Nước không ra đúng kho thì sao

Thực tế ít khi gọn. Thủy khẩu đo được có thể rơi vào cặp sơn kề bên kho.

• Rơi sang vị Tuyệt kế sau kho (ví dụ Càn Hợi sau Tân Tuất, Tốn Tỵ sau Ất Thìn): nhiều bản giảng Ngũ Quyết vẫn xếp vào cùng cục, vì Mộ và Tuyệt là hai vị liền nhau ở cuối vòng, đều thuộc nhóm "khí đã tàn". Cách lập hướng thì khác chính cục, gọi là các hướng biến cách.
• Rơi vào vị Đế Vượng (Nhâm Tý, Giáp Mão, Bính Ngọ, Canh Dậu): cả bốn cục đều đọc là nước phá vượng. Thầy Tam Hợp thường khuyên không lập hướng nhận nước đó làm chính, hoặc tìm thủy khẩu thật ở xa hơn.
• Rơi sát ranh giới hai cặp sơn: đo lại nhiều điểm. Nếu vẫn sát, đây là chỗ phán đoán của người xem quyết định hơn bảng.

Cách chia ba trường hợp này là cách phổ biến trong các bản giảng hiện nay; các nhánh Tam Hợp khác nhau ở chi tiết, đặc biệt ở tên và số lượng hướng biến cách. Bài phái Tam Hợp đi vào phần lập hướng.

Sách cổ nói gì

Địa Lý Ngũ Quyết, đại ý: người xem đất trước hết đứng ở minh đường, dùng la kinh định chỗ nước ra; nước ra ở Ất Thìn là Thủy cục, ở Đinh Mùi là Mộc cục, ở Tân Tuất là Hỏa cục, ở Quý Sửu là Kim cục; có cục rồi mới khởi trường sinh trên cục ấy để xét nước đến và định hướng; nước đến từ phương sinh vượng, ra ở phương mộ khố thì "thu" được khí của cả cuộc.

Bình: điều Triệu Cửu Phong làm không phải phát minh bốn kho — chúng có sẵn trong lịch pháp can chi. Ông làm một việc thực dụng hơn: biến một khái niệm của lịch thành một thủ tục đo đạc có điểm khởi đầu rõ ràng. Nhờ đó Tam Hợp dạy được trên sách, ai đo cũng ra cùng một cục. Cái giá phải trả là cả cuộc đất được rút về một điểm đo duy nhất.

Đọc cho đúng mức

Tứ đại thủy khẩu chỉ có nghĩa bên trong phái Tam Hợp. Huyền Không không định cục bằng thủy khẩu; Bát Trạch không xét thủy khẩu theo cách này. Một thầy Huyền Không có thể khen đúng cái thủy khẩu mà thầy Tam Hợp chê, vì họ đo hai thứ khác nhau (xem bài Tam Nguyên và Tam Hợp).

Ngay trong Tam Hợp, phép này sinh ra cho đất có sông, có suối, có ruộng thấp. Áp nó vào một căn hộ tầng 20 hay một khu phố mà "nước" chỉ còn là đường xe chạy thì phải hiểu đó là cách đọc mượn, độ tin kém hẳn so với đất thật có dòng nước thật.

Việc nên làm

• Xác định thủy khẩu thật của khu đất bằng một trận mưa lớn hoặc bản đồ địa hình, trước khi cầm la kinh.
• Đo ở giữa minh đường, ghi độ, rồi đối chiếu với bốn cặp Ất Thìn (97,5 – 127,5°), Đinh Mùi (187,5 – 217,5°), Tân Tuất (277,5 – 307,5°), Quý Sửu (7,5 – 37,5°).
• Nếu thủy khẩu không rơi vào kho nào, đừng ép nó vào kho gần nhất. Ghi đúng số đo và hỏi thầy cách đọc theo biến cách.
• Giữ phần quan sát gốc: cửa nước của khu có hẹp, có quanh co, có bị lấp không. Phần này đúng với mọi phái (bài thủy khẩu và la thành).

Nguồn tham khảo

• Triệu Cửu Phong — Địa Lý Ngũ Quyết, đời Thanh, phần thủy và phần hướng (dẫn đại ý).
• Hoài Nam Tử — thiên Thiên Văn huấn, đoạn Cộng Công húc núi Bất Chu.
• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri, phần thủy khẩu (dẫn đại ý).