Phái Hắc Mũ (BTB) và "phong thủy phương Tây": khác hẳn cổ thư ở chỗ nào

Phái Hắc Mũ (còn gọi BTB, "phong thủy phương Tây") là hệ do Lâm Vân xây dựng ở Mỹ khoảng cuối thập niên 1970 – đầu 1980. Nó đặt bát quái theo cửa vào của căn phòng thay vì theo phương la kinh, chia nhà làm chín vùng đời sống, và nhấn mạnh ý định của người ở. Đó là một hệ mới, khác hẳn lý khí cổ.

Lâm Vân và sự ra đời của một hệ mới

Lâm Vân (1932 – 2010) sinh ở Bắc Kinh, lớn lên ở Đài Loan, sang Mỹ vào thập niên 1970. Ông giảng phong thủy cho người phương Tây, lập một ngôi chùa ở Berkeley, California, giữa thập niên 1980 làm trung tâm của dòng mình. Tên đầy đủ dòng này tự gọi là "Hắc giáo Mật tông" (tên tiếng Anh viết tắt là BTB). Chữ "Hắc Mũ" quen dùng ở Việt Nam là lối dịch phổ thông; dòng này không liên quan tới dòng Karmapa "Mũ Đen" của Phật giáo Tây Tạng dù tên nghe giống nhau.

Cách xem của Lâm Vân được phổ biến rộng qua sách của học trò ông, nổi bật là cuốn của Sarah Rossbach xuất bản đầu thập niên 1980. Từ đó, phần lớn sách "phong thủy" tiếng Anh bán chạy ở phương Tây, và nhiều bản dịch về sau vào Việt Nam, đi theo khung này. Nếu bạn từng đọc rằng "góc trong cùng bên trái nhà là góc tiền bạc", bạn đã gặp Hắc Mũ.

Bát quái đặt theo cửa: thay đổi gốc rễ

Mọi phái lý khí cổ đều bắt đầu bằng la kinh. Hướng nhà đo bằng độ, quẻ gắn cứng với phương: Khảm là Bắc, Ly là Nam, Chấn là Đông, Đoài là Tây. Một căn nhà quay mặt về hướng nào thì quẻ của từng góc nhà đã được trời đất định sẵn.

Hắc Mũ bỏ bước đo. Người xem đứng ở cửa chính nhìn vào, đặt tấm bản đồ bát quái sao cho cạnh có cửa luôn là cạnh Khảm, Cấn, Càn, bất kể cửa nhìn ra hướng nào. Cả căn nhà, và từng phòng, được chia thành lưới ba nhân ba:

Nhìn kỹ, đây vẫn là thứ tự Hậu Thiên Bát Quái — chỉ có điều cả mâm quẻ được xoay cho Khảm luôn nằm ở phía cửa. Một căn nhà cửa quay về hướng Nam, theo Hắc Mũ, vẫn có "Khảm sự nghiệp" ở mặt tiền; theo la kinh, mặt tiền ấy là Ly. Hai hệ gọi cùng một bức tường bằng hai quẻ đối nhau.

Khác cổ thư ở năm chỗ

Chỗ khác sâu nhất là dòng cuối của cột "cách xử lý". Hắc Mũ coi ý định của người đặt vật là một phần của việc chữa, đi kèm các nghi thức mượn từ Mật tông như ấn tay, câu niệm, quán tưởng. Lý khí cổ không có khái niệm ấy: sao ở cung nào là do vận và hướng, không do người nghĩ gì khi đặt cái bình.

Vì sao Hắc Mũ lan nhanh

Có lý do để hệ này thành công ở phương Tây, và nên nói công bằng:

• Dễ dùng cho căn hộ: người thuê nhà không chọn được hướng, không xây được cửa. Một hệ chỉ cần biết cửa ở đâu thì ai cũng áp được.
• Không cần la kinh, không cần lịch can chi: rào cản học gần như bằng không.
• Nói bằng ngôn ngữ đời sống: "góc hôn nhân", "góc sự nghiệp" dễ hiểu hơn "Nhị Hắc phi đáo cung Khôn".
• Phần lớn lời khuyên vô hại: dọn bừa bộn, sửa đồ hỏng, thêm ánh sáng, cây xanh, đặt bàn làm việc thấy được cửa. Đây là những việc mà kiến trúc và tâm lý môi trường cũng khuyên.

Người theo phái cổ phê phán Hắc Mũ ở chỗ nó vẫn gọi mình là phong thủy, dùng tên quẻ, tên bát quái, nhưng bỏ hết phần đo đạc và tính toán làm nên lý khí. Cách nói công bằng là: Hắc Mũ là một hệ sắp xếp không gian mượn ngôn ngữ phong thủy, không phải một nhánh của phong thủy cổ.

Khi hai hệ gặp nhau trong một căn nhà Việt

Ở Việt Nam, rắc rối thường đến từ việc trộn hai hệ mà không biết. Một căn nhà xem theo Bát Trạch ra "góc Đông Nam hợp làm phòng làm việc"; người nhà đọc thêm một cuốn sách dịch, thấy "góc trong cùng bên trái là góc tiền bạc", rồi đặt két sắt ở một góc khác hẳn. Rồi một thầy Huyền Không đến, nói góc ấy năm nay có Ngũ Hoàng. Ba lời khuyên ngồi chung một mặt sàn.

Nếu đã chọn Hắc Mũ, hãy theo trọn: bản đồ cửa, chín vùng, các cách chữa của nó. Nếu chọn lý khí cổ, hãy bỏ bản đồ cửa. Bài trộn các phái phong thủy bàn chuyện này cụ thể hơn, và bài nên theo phái nào có bảng tiêu chí để chọn.

Sách cổ nói gì

Đấng chủ tể ra ở Chấn, làm cho muôn vật tề chỉnh ở Tốn, cho chúng thấy nhau ở Ly, giao việc nuôi dưỡng cho Khôn, vui vẻ ở Đoài, giao tranh ở Càn, khó nhọc quy về ở Khảm, thành tựu trọn vẹn ở Cấn. (Chữ "duyệt" có bản đọc là "thuyết".) — Kinh Dịch, Thuyết Quái truyện

Bình: đoạn này là gốc của Hậu Thiên Bát Quái, và ngay các câu tiếp theo trong Thuyết Quái nói rõ Chấn là phương Đông, Ly là phương Nam, Khảm là phương Bắc. Tám quẻ của Hậu Thiên đi theo vòng mặt trời và bốn mùa: mặt trời mọc ở Đông (Chấn, mùa xuân), lên cao ở Nam (Ly, mùa hạ). Thứ tự quẻ chỉ có nghĩa khi gắn với phương thật. Khi Hắc Mũ xoay mâm quẻ theo cửa, nó giữ thứ tự nhưng cắt đứt sợi dây với mặt trời — đó là chỗ người theo cổ thư thấy khó chấp nhận nhất. Bài Tiên Thiên, Hậu Thiên bát quái giải thêm về hai cách xếp quẻ.

Đọc cho đúng mức

Bài này phân biệt hai hệ, không xếp hạng. Hắc Mũ không "sai" theo nghĩa nó không tự mâu thuẫn; nó chỉ không phải cùng một môn với phong thủy cổ. Lời khuyên dọn dẹp, mở sáng, chăm cây của nó có ích thật, vì lý do tâm lý và vệ sinh, không cần đến quẻ.

Phần cần dè dặt là "cách chữa" đi kèm nghi thức và vật phẩm. Một chiếc chuông gió hay quả cầu pha lê không làm hại ai, nhưng khi nó được bán như thứ thay đổi sự nghiệp, hôn nhân, thì người mua đang trả tiền cho một lời hứa mà không hệ nào, cổ hay mới, kiểm chứng được.

Việc nên làm

• Khi đọc một cuốn sách phong thủy, xem nó có bảo bạn đo hướng bằng la kinh không. Không đo, chỉ đặt theo cửa, đó là Hắc Mũ.
• Đã chọn một hệ thì theo trọn hệ đó trong cùng một căn nhà.
• Giữ lại những lời khuyên trùng với kiến trúc: dọn bừa bộn, sửa đồ hỏng, đủ sáng, lối đi thông. Phần này hợp với mọi phái.
• Nếu muốn xét theo phương thật, bắt đầu bằng bài xác định hướng nhà.

Nguồn tham khảo

• Kinh Dịch — Thuyết Quái truyện, chương "Đế xuất hồ Chấn" và đoạn phối tám quẻ với tám phương.
• Sarah Rossbach — Feng Shui: The Chinese Art of Placement, đầu thập niên 1980 (sách tiếng Anh giới thiệu cách xem của Lâm Vân; dẫn đại ý).
• Tài liệu giới thiệu của dòng Lâm Vân về lịch sử dòng và bản đồ bát quái đặt theo cửa (dẫn đại ý).