Tam Nguyên và Tam Hợp: hai dòng lớn của lý khí, đặt cạnh nhau trên một bảng

Tam Nguyên và Tam Hợp là hai dòng lớn nhất của phong thủy lý khí. Khác biệt gốc nằm ở câu hỏi: Tam Hợp hỏi đất thuộc cục gì, căn cứ vào chỗ nước đi ra, và câu trả lời không đổi theo năm tháng; Tam Nguyên hỏi đất đang ở vận nào, nên cùng một căn nhà có thể tốt ở vận này, kém ở vận sau.

Hai câu hỏi khác nhau

Muốn hiểu vì sao hai phái hay cãi nhau, nên bắt đầu từ chỗ chúng không cùng hỏi một chuyện.

Tam Hợp hỏi về không gian. Nước của cuộc đất đi ra ở đâu? Thủy khẩu nằm ở kho nào trong bốn kho Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thì đất thuộc cục ấy, và từ cục suy ra phương sinh, vượng, mộ (bài phái Tam Hợp). Một khi dòng nước không đổi, kết luận không đổi.

Tam Nguyên hỏi về thời gian. Lịch trời đất chia 180 năm thành ba nguyên, chín vận, mỗi vận 20 năm; vận 9 chạy từ 2024 đến 2043 (bài tam nguyên cửu vận). Mỗi vận có một sao đương lệnh. Nhà dựng ở vận nào thì mang tinh bàn của vận ấy, và cùng tinh bàn đó, sao nào vượng sao nào suy lại đổi theo từng vận đi qua.

Một bên coi đất như tấm bản đồ, một bên coi đất như chiếc đồng hồ. Hầu hết các điểm khác nhau phía dưới đều sinh ra từ đó.

Bảng so từng mục

Hai dòng đều lấy 24 sơn và chữ "hướng" làm từ vựng chung, nên người nghe dễ tưởng chúng nói cùng một ngôn ngữ. Thật ra chỉ chung bảng chữ cái; ngữ pháp khác hẳn. Bài chính châm, trung châm, phùng châm cho thấy ngay trên mặt la kinh: phần lớn các tầng mà người mua la kinh thấy rối mắt là tầng của Tam Hợp, còn thầy Huyền Không gần như chỉ đọc một vòng.

Một căn nhà, hai lời đọc ngược nhau

Lấy căn nhà phố trong bài phái Tam Hợp: cửa nhìn về Tây (tọa Mão, hướng Dậu), đường trước nhà dốc về phía Bắc, nước rẽ đi ở ngã ba đo được 17 độ.

Tam Hợp: thủy khẩu Quý Sửu, Kim cục; hướng Dậu là Đế Vượng của Kim, nước chảy trước nhà từ trái sang phải. Chính vượng hướng — cách đẹp. Kết luận này đúng cho năm 2020 cũng như năm 2040.

Tam Nguyên: chưa nói được gì nếu chưa biết nhà xây năm nào. Chúng tôi lập hai tinh bàn bằng bộ tính phi tinh của trang (theo quy tắc Thẩm thị) cho cùng căn nhà ấy:

Căn nhà xây năm 2020 thì Huyền Không cũng khen con đường trước mặt — hai phái gặp nhau một cách tình cờ — nhưng lại để ý rằng chỗ nước rẽ đi ở phía Bắc rơi đúng hướng tinh 5, chỗ Huyền Không khuyên giữ yên; Tam Hợp thì coi chính chỗ ấy là cửa kho đẹp nhất. Căn nhà giống hệt xây năm 2025 thì Huyền Không muốn khoảng thoáng nằm ở lưng nhà, coi con đường trước mặt mang hướng tinh 4 là chỗ không đắc lệnh. Trong khi đó Tam Hợp chấm hai căn nhà như nhau, vì nó không hỏi năm xây.

Ví dụ không nhằm phân xử. Nó cho thấy một điều thực tế: khi hai thầy của hai phái cho hai lời khuyên ngược nhau về cùng một căn nhà, nhiều khi cả hai đều làm đúng theo phép của mình.

Một đoạn kinh, hai cách soi

Cả hai dòng đều nhận Dương Quân Tùng làm tổ và cùng dẫn Thanh Nang Áo Ngữ. Đoạn mở đầu của sách là chỗ thấy rõ nhất vì sao không bên nào chịu bên nào.

Ghép mỗi chữ với cặp song sơn chứa nó, chúng tôi được:

Hai câu đầu khớp khít bộ tam hợp, đọc lên như lời dạy của Tam Hợp. Hai câu sau thì không — chúng chỉ có nghĩa khi xếp các sơn theo một nguyên tắc khác, và Thẩm thị đọc cả đoạn bằng số Lạc Thư và phép phi tinh (bài phái Tam Nguyên). Một bên chỉ vào nửa đầu, một bên chỉ vào nửa sau. Văn bản không đủ để phân xử, vì bản ta có là bản đã qua tay Tưởng Đại Hồng — người của một phe.

Hai phe chê nhau ở chỗ nào

Phía Tam Nguyên có tiếng nói mạnh nhất là Tưởng Đại Hồng. Trong Địa Lý Biện Chính, đại ý, ông cho rằng việc gán ngũ hành trường sinh cố định lên 24 sơn và nhiều phép thủy pháp lưu hành thời ấy là thêm thắt của thầy đời sau, không phải ý của Dương Công; và ông xếp nhiều sách thủy pháp vào loại ngụy thư (bài Tưởng Đại Hồng và Địa Lý Biện Chính).

Phía Tam Hợp không có một cuốn phản bác tương xứng, nhưng có lợi thế khác: phép của họ viết thành thủ tục rõ ràng từ đời Thanh, trong khi Tưởng giữ kín phép của mình. Suốt hai trăm năm, người học Tam Hợp có bảng để tra; người học Tam Nguyên phải tìm thầy "chân truyền". Chỉ khi sách Thẩm thị in ra đầu thế kỷ 20, Huyền Không mới có thủ tục công khai ngang hàng.

Ngày nay ở Hồng Kông, Đài Loan và trong sách dịch ở Việt Nam, khá nhiều thầy dùng một lối pha: xem hình thế, núi nước theo con mắt loan đầu chung, rồi lập hướng bằng Huyền Không. Có người thêm Tam Hợp cho phần chọn ngày, an táng. Lối pha ấy có thể nhất quán nếu người dùng biết rõ phần nào lấy của phái nào; nó thành rối khi đem kết luận của phái này bác kết luận của phái kia (bài trộn nhiều phái).

Sách cổ nói gì

Đoạn Thanh Nang Áo Ngữ ở trên là nguyên văn, theo bản trong Địa Lý Biện Chính. Dịch nghĩa: Khôn, Nhâm, Ất — Cự Môn từ đó mà ra; Cấn, Bính, Tân — chỗ nào cũng là Phá Quân; Tốn, Thìn, Hợi — thảy là vị Vũ Khúc; Giáp, Quý, Thân — Tham Lang đi một đường.

Địa Lý Ngũ Quyết, đại ý: lập hướng trước hết phải xét thủy khẩu; nước đến từ phương sinh vượng, đi ra ở phương mộ khố là thu được khí của cả cuộc. Thẩm Thị Huyền Không Học, đại ý: khí của đất theo vận mà thịnh suy; sao đương vận đến hướng thì vượng, sao đã qua vận thì suy, nên cùng một hướng không thể tốt mãi.

Bình: đặt hai đại ý cạnh nhau, ta thấy hai phái đều đúng trong khung của mình. Tam Hợp nói thứ không đổi của đất; Tam Nguyên nói thứ thay đổi của thời. Câu hỏi "phái nào đúng" vì vậy ít ích hơn câu hỏi "câu nào đang được hỏi".

Đọc cho đúng mức

Bảng so ở trên tóm nét lớn của mỗi dòng theo các sách nền; bên trong mỗi dòng còn nhiều nhánh khác nhau ở chi tiết (Tam Hợp phân thuận nghịch can âm hay không; Huyền Không có nhánh Phi Tinh và nhánh Đại Quái). Ví dụ căn nhà là ví dụ dựng để minh họa, tinh bàn lập theo phép thường, chưa xét thế quái hay thành môn.

Không phái nào trong hai phái có kiểm chứng theo nghĩa thực nghiệm. Thứ người đọc kiểm được là sự nhất quán: một lời khuyên có nói rõ theo phái nào, dựa trên số đo nào, năm xây nào hay không. Bài nên theo phái nào có bảng tiêu chí.

Việc nên làm

• Khi nhờ xem nhà, hỏi ngay thầy theo Tam Hợp hay Tam Nguyên. Hai câu trả lời đòi hai bộ dữ kiện khác nhau.
• Với Tam Hợp, chuẩn bị số đo thủy khẩu và chiều dốc của đường; với Tam Nguyên, chuẩn bị năm xây hoặc năm sửa lớn và số đo hướng.
• Nếu đã nghe hai lời khuyên ngược nhau, so xem có phải hai phái không trước khi nghĩ ai sai.
• Người mới học nên học trọn một dòng trước; đọc bảng so ở trên như bản đồ, không như thực đơn để chọn món.

Nguồn tham khảo

• Thanh Nang Áo Ngữ — đoạn mở đầu, theo bản trong Địa Lý Biện Chính (nguyên văn).
• Tưởng Đại Hồng — Địa Lý Biện Chính (dẫn đại ý phần phê phán ngũ hành trường sinh, song sơn).
• Triệu Cửu Phong — Địa Lý Ngũ Quyết, đời Thanh (dẫn đại ý).
• Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học (dẫn đại ý).
• Hai tinh bàn và phép ghép song sơn lập bằng bộ tính phi tinh, 24 sơn của trang, dò tay lại một lần.