Tưởng Đại Hồng và Địa Lý Biện Chính: cuốn sách "dẹp loạn" phong thủy đời Minh – Thanh, và ba trăm năm cãi nhau về những gì nó không nói

Địa Lý Biện Chính là bộ sách Tưởng Đại Hồng soạn đầu đời Thanh, thế kỷ 17: chọn ra năm văn bản ông cho là kinh thật của dòng Dương Quân Tùng, chú lại từng đoạn, và bác những phép ông cho là ngụy, trước hết là các phép Tam Hợp đang thịnh. Ông công bố kinh nhưng giữ kín phép tính, nên ba trăm năm sau các bản chú vẫn cãi nhau xem kinh nói gì.

Con người Tưởng Đại Hồng, nhà thơ di dân nhà Minh thành thầy địa lý, đã có ở bài Tưởng Đại Hồng. Bài này chỉ bàn cuốn sách: trong đó có gì, nó bác ai, nó giấu gì, và người đời sau đọc nó ra sao.

Trong cuốn sách có gì

Tên sách nói rõ việc nó làm: "biện" là phân thật giả, "chính" là trả về chỗ đúng. Bản lưu hành gồm các phần sau:

Ba văn bản Thanh Nang được phân tích ở bài Thanh Nang Kinh, Thiên Ngọc Kinh ở bài Thiên Ngọc Kinh. Điều cần nhớ ở đây là một chuyện về văn bản học: không có bản đời Đường, đời Tống nào của năm kinh trên còn lại để đối chiếu. Ta đọc chúng qua tay Tưởng. Cái Tưởng chọn trở thành "kinh"; cái Tưởng bỏ trở thành "ngụy". Một người vừa làm biên tập viên vừa làm thẩm phán, đó là quyền lực rất lớn đối với một trường phái.

Cái được bác: Bình Sa Ngọc Xích và phép Tam Hợp

Thời Tưởng, sách địa lý được nhiều người dùng là Bình Sa Ngọc Xích Kinh, tương truyền Lưu Bỉnh Trung đời Nguyên soạn và Lưu Cơ (Lưu Bá Ôn) đời Minh chú. Đây là sách thuộc dòng Tam Hợp: định cục theo thủy khẩu, trải trường sinh lên song sơn (bài phái Tam Hợp).

Tưởng mở bài bác bằng câu hỏi về tác giả: theo ông, sách này là của người đời Minh làm ra rồi gán tên hai danh thần để bán. Rồi ông đi vào phép. Theo cách các bản giảng hiện đại tóm lại, lập luận của ông có ba lớp:

1. Kinh không có. Năm kinh ông chọn không có câu nào dạy gán vòng mười hai trường sinh cố định lên 24 sơn, không có bảng song sơn ngũ hành. Vậy đó là phép đời sau thêm vào rồi mượn tên Dương Công.
2. Phép tự mâu thuẫn. Cùng một sơn mà các sách gán nhiều hành khác nhau tùy bảng (chính ngũ hành, song sơn, Hồng Phạm…). Một phép đúng, theo Tưởng, không thể để một phương vừa là Thủy vừa là Thổ tùy người tra. Bài một sơn, bốn ngũ hành đặt các bảng ấy cạnh nhau để bạn tự thấy chỗ chênh.
3. Thiếu thời gian. Phép trường sinh cho một mảnh đất một kết luận cố định. Với Tưởng, đất thịnh suy theo vận; phép không tính vận là phép thiếu nửa.

Lớp thứ ba là nền của cả phái Tam Nguyên; bài Tam Nguyên và Tam Hợp so hai bên theo từng mục.

Phía bị bác nói gì

Lời bác của Tưởng mạnh nhưng có một điểm yếu mà các thầy Tam Hợp đời sau nắm lấy: ông chê phép người mà không đưa phép mình ra. Tam Hợp có thủ tục rõ: đo thủy khẩu, ra cục, xét nước đến đi. Hai người đo cùng chỗ ra cùng kết luận (bài tứ đại thủy khẩu). Tưởng thì nói phép thật phải khẩu truyền. Một bên kiểm được, một bên không — đó là lý do Tam Hợp không hề "bị dẹp" sau Biện Chính, và đến nay vẫn là dòng lý khí phổ biến nhất ở Việt Nam.

Cái được giấu: phép tính

Đọc Biện Chính, người học sẽ gặp đi gặp lại một kiểu chú, đại ý: câu này là cốt yếu, nghĩa thật phải có thầy truyền miệng, không thể nói hết bằng chữ. Những thứ không có trong sách:

• Thủ tục lập tinh bàn: sao nào vào giữa, bay thuận hay nghịch.
• Cách dùng 64 quẻ trên la kinh, nếu đó là ý kinh.
• Cách xử lý nhà lệch giữa hai sơn.

Những thứ có trong sách: kinh văn, lời bác ngụy, nguyên tắc chung rằng thời gian quan trọng như hình thế, và tên chín sao (Tham Lang, Cự Môn, Vũ Khúc, Phá Quân…) rải trong kinh mà không kèm cách bay.

Tưởng giữ kín không phải sơ suất. Chính kinh ông chọn đã đòi như vậy (xem mục "Sách cổ nói gì"), và ông giữ đúng lệ thầy trò của nghề. Lý do theo lời ông là phép thuộc về trời, chỉ truyền cho người xứng; những lý do có thể có khác đã được bàn ở bài về con người ông.

Ba trăm năm chú giải

Một sách gốc có kinh mà không có phép là mảnh đất lý tưởng cho chú giải. Sau Tưởng, mỗi dòng thầy tự viết một bản "giải" Biện Chính, và mỗi bản lấp chỗ trống bằng một bộ máy riêng:

Tên sách và người viết trong bảng theo các nguồn tổng hợp hiện đại; còn nhiều bản chú khác ít được in lại. Điều đáng ghi là bản nào cũng tự nhận đã giải đúng cái Tưởng không viết ra, và mỗi bản đều chê bản khác "chưa đắc chân truyền". Bảng các nhánh và sách đại diện có ở bài phái Tam Nguyên.

Cùng một chữ, ba lối lấp

Lấy chữ "tam quái" (ba quẻ) trong Thiên Ngọc Kinh làm ví dụ. Tưởng chú không giải. Bên Chương – Thẩm đọc là ba nguyên long Thiên, Nhân, Địa trong mỗi quẻ tám cung, dùng để quyết chiều bay của sao. Bên Trương Tâm Ngôn đọc là các nhóm quẻ trong vòng 64 quẻ. Có thầy Tam Hợp đọc là ba chi của một bộ tam hợp. Ba lối đọc cùng tự nhất quán, và không lối nào có văn bản trước Tưởng để chứng minh mình đúng.

Vì sao người học hôm nay vẫn nên đọc

Biện Chính không dạy được phép, nhưng có ba giá trị thật:

• Nó là bản kinh chung. Mọi nhánh Tam Nguyên dẫn kinh đều dẫn qua bản này. Biết câu kinh nằm ở đâu trong Biện Chính là biết người đang nói có dẫn đúng không.
• Nó cho thấy cách một trường phái tự định nghĩa. Tưởng không chỉ kế thừa mà còn dựng ra cái gọi là "chân truyền Dương Công" bằng việc chọn và bỏ văn bản.
• Nó là bài học về khảo chứng. Thái độ "biện" của ông, hỏi ai viết, viết khi nào, có mâu thuẫn không, là thái độ đúng khi đọc bất kỳ sách phong thủy nào, kể cả chính sách của ông.

Sách cổ nói gì

Hai mươi bốn long do ba quẻ quản, đừng nói chuyện này với thầy thường. — Thiên Ngọc Kinh, Nội truyện, theo bản trong Địa Lý Biện Chính

Bình: câu này thường được dẫn để bàn chữ "ba quẻ". Ở đây chúng tôi dẫn nó vì vế sau: chính kinh văn dặn đừng nói ra. Một người như Tưởng, coi đây là lời Dương Công, sẽ thấy giữ kín là trung thành với kinh chứ không phải giấu nghề. Đại ý lời tựa Biện Chính cũng vậy: sách ngụy đầy đời, người học lạc lối, nên ông dựng lại kinh; còn phép thì phải gặp người mới truyền. Hiểu như thế thì sẽ thấy cái mâu thuẫn mà người đọc hiện đại khó chịu, công bố kinh mà giấu phép, là cái mâu thuẫn nằm sẵn trong chính truyền thống ông nhận làm của mình.

Đọc cho đúng mức

Việc Tưởng gọi Bình Sa Ngọc Xích là ngụy thư dựa trên lập luận văn bản và lý lẽ, không phải bằng chứng khảo cổ; sách ấy có thể không phải của Lưu Bỉnh Trung, nhưng điều đó không tự làm phép Tam Hợp sai. Ngược lại, năm kinh Tưởng chọn cũng không có bản trước Tưởng để chứng minh là "thật". Cả hai phía đều đứng trên văn bản đời Minh – Thanh.

Bảng chú giải trong bài là định hướng, chưa đối chiếu bản in gốc của từng sách. Chúng tôi dẫn Tưởng ở dạng đại ý vì không chép lại nguyên văn khi chưa so được bản in.

Việc nên làm

• Khi một sách hay một thầy dẫn "kinh Dương Công", hỏi câu ấy nằm ở kinh nào trong Biện Chính và đang đọc theo bản chú nào.
• Đọc Biện Chính cùng một bản chú đã chọn (Thẩm thị nếu học Phi Tinh), đừng đọc trần rồi tự giải.
• Đừng lấy lời Tưởng bác Tam Hợp để kết luận nhà mình "sai phong thủy"; đó là một cuộc tranh luận giữa hai hệ quy ước (bài trộn nhiều phái).

Nguồn tham khảo

• Tưởng Đại Hồng — Địa Lý Biện Chính: lời tựa và các lời chú nói phép phải khẩu truyền (dẫn đại ý).
• Bình Sa Ngọc Xích Biện Ngụy — đề tên Tưởng Đại Hồng, thường in kèm Biện Chính (dẫn đại ý các lập luận chính theo bản giảng hiện đại).
• Thiên Ngọc Kinh — Nội truyện, câu "Nhị thập tứ long quản tam quái, mạc dữ thời sư thoại" (nguyên văn, theo bản trong Địa Lý Biện Chính).
• Chương Trọng Sơn — Địa Lý Biện Chính Trực Giải; Trương Tâm Ngôn — Địa Lý Biện Chính Sớ; Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học (tên sách và hướng giải theo nguồn tổng hợp hiện đại, chưa đối chiếu bản in gốc).