Thủy khẩu và la thành: cửa nước ra của một vùng đất

Thủy khẩu là chỗ toàn bộ nước của một vùng (một thung lũng, một cánh đồng, một khu dân cư) chảy ra khỏi vùng ấy. La thành là vòng núi, gò bao quanh vùng như tường thành. Loan đầu xét thủy khẩu bằng mắt: hẹp, quanh co, có gò chặn là kín. Phái Tam Hợp xét thủy khẩu bằng la kinh: nước ra ở sơn nào để định cục và lập hướng. Hai phép cùng tên mà khác hẳn.

Bài thủy pháp đã giới thiệu thủy khẩu như "cửa kho" của một vùng; bài sa pháp nói về các gò đứng chặn ở đó. Bài này tách hai cách dùng thủy khẩu, giải chữ la thành, và đọc thử một trường hợp có thật: sông Hương trước kinh thành Huế.

Nhìn từ trên cao: vùng đất là một cái chậu

Hãy hình dung một vùng đất như một cái chậu có thành xung quanh và một chỗ sứt để nước chảy ra.

• Thành chậu là la thành: các dãy núi, đồi, gò bao quanh, che gió cho bên trong.
• Lòng chậu là minh đường lớn: đồng ruộng, làng xóm, nơi nước tụ lại.
• Chỗ sứt là thủy khẩu: nơi mọi dòng nước trong vùng gom lại rồi đi.

Loan đầu đòi thành chậu kín (chu mật), không có chỗ hở lớn cho gió lùa; và chỗ sứt hẹp, quanh co, để nước không đi tuột. Nếu thủy khẩu rộng hoác, thẳng băng, sách ví như kho không có cửa, của cải và khí đều trôi đi.

Lối nhìn này rất gần với lưu vực trong thủy văn: mỗi vùng là một lưu vực, có đường phân thủy (đỉnh núi bao quanh, chính là la thành) và một cửa xả (chính là thủy khẩu). Người xưa đọc bằng mắt từ đỉnh núi điều mà ngày nay vẽ được trên bản đồ địa hình trong vài phút.

Hai phép thủy khẩu

Phép Tam Hợp gói gọn thế này: thủy khẩu thường được đặt ở bốn "mộ khố" (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi và hai sơn kề). Nước ra ở khu Ất Thìn Tốn thì đất thuộc Thủy cục; ra ở Đinh Mùi Khôn là Mộc cục; ra ở Tân Tuất Càn là Hỏa cục; ra ở Quý Sửu Cấn là Kim cục. Có cục rồi, thầy lấy vòng mười hai trường sinh của hành ấy để chọn hướng sao cho nước đến từ chỗ sinh, vượng và đi ra ở chỗ mộ, tuyệt. Phần tính toán này thuộc lý khí, ở bài phái Tam Hợp.

Điều cần nhớ: một vùng có thể có thủy khẩu đẹp theo loan đầu (kín, quanh co) mà khi đo la kinh lại không hợp hướng nhà theo Tam Hợp, và ngược lại. Khi một thầy nói "thủy khẩu xấu", nên hỏi thầy đang dùng phép nào.

La thành: vòng thành của trời đất

Chữ "la" ở đây là bày ra, giăng quanh; "la thành" là các núi gò giăng thành vòng như tường thành. Sách phân biệt:

• La thành gần: các đồi gò sát quanh minh đường, che gió trực tiếp.
• La thành xa: những dãy núi lớn ở chân trời bao lấy cả vùng.

Đồng bằng không có núi thì sao? Các thầy Việt Nam lâu nay đọc đê, luỹ tre, dải đất cao, các làng xung quanh như la thành của một làng; đọc con sông lớn bao quanh như vừa là thủy vừa là ranh giới. Làng Bắc Bộ xưa có luỹ tre dày bao quanh, cổng làng là chỗ ra vào duy nhất; nhìn bằng con mắt loan đầu, đó là một la thành và một "khẩu" thu nhỏ, được dựng bằng tay người.

Đọc thử: sông Hương trước kinh thành Huế

Kinh thành Huế là trường hợp phong thủy được ghi chép và bàn luận nhiều nhất ở Việt Nam. Theo các khảo cứu về kinh đô triều Nguyễn, mô hình thường được mô tả như sau:

• Hướng: kinh thành quay mặt về Đông Nam, nhiều tài liệu ghi là tọa Càn hướng Tốn.
• Tiền án: núi Ngự Bình, dáng thấp bằng như bức bình phong, ở phía trước.
• Minh đường thủy: sông Hương chảy ngang trước mặt kinh thành.
• Long hổ: hai cồn trên sông, Cồn Hến và Cồn Dã Viên, thường được gọi là Thanh Long và Bạch Hổ của kinh thành.

Thủy khẩu đọc theo loan đầu. Đứng trong kinh thành nhìn ra, sông Hương đến từ phía tay phải (thượng nguồn ở phía Tây Nam, qua Kim Long), chảy ngang trước mặt, rồi đi về phía tay trái, xuôi lên Đông Bắc qua Bao Vinh, đổ vào phá Tam Giang và ra biển ở cửa Thuận An. Dòng sông không đi thẳng ra biển mà vòng qua đồng bằng, qua phá, mới tới cửa biển. Theo lối nhìn loan đầu, đó là thủy khẩu quanh co, có nhiều lớp chặn, dòng nước không "đi tuột".

La thành. Phía Tây và Tây Nam là núi đồi chân dãy Trường Sơn; phía Đông là cồn cát ven biển và phá. Vùng kinh thành nằm trong một lòng chảo đồng bằng hẹp giữa núi và biển.

Hai lưu ý khi đọc ví dụ này:

1. Lý do chọn đất kinh đô luôn nhiều lớp: quê hương các chúa Nguyễn ở Thuận Hoá, vị trí giữa nước sau khi thống nhất, giao thông thủy, phòng thủ. Phong thủy là một lớp, không phải lớp duy nhất.
2. Những mô tả "Cồn Hến là Thanh Long, Dã Viên là Bạch Hổ", "tọa Càn hướng Tốn" chủ yếu đến từ các khảo cứu hiện đại tổng hợp lại; người muốn đối chiếu nên đọc phần Kinh sư của Đại Nam Nhất Thống Chí và các văn bản triều Nguyễn.

Thủy khẩu của một khu dân cư

Áp vào khu đô thị, thủy khẩu có thể đọc theo hai nghĩa đều kiểm được:

• Nước mưa của cả khu đi đâu: khu có cửa thoát nước rõ ràng, không ngập cục bộ, nước không dồn qua nhà mình để ra cống chính.
• Dòng xe, người ra khỏi khu: lối ra quanh co, không nhìn thẳng ra đại lộ, khu yên hơn; lối ra thẳng tuột thì khu thành đường tắt cho xe ngoài.

Nhà nằm ngay ở "thủy khẩu" của khu, tức chỗ mọi dòng nước, dòng xe đổ ra, thường là nhà chịu ồn và ngập trước. Đây là kiểu đọc loan đầu cho phố, có thể kiểm bằng một trận mưa lớn và một buổi sáng giờ cao điểm.

Sách cổ nói gì

Nhân Tử Tu Tri của anh em họ Từ đời Minh, phần thủy khẩu, đại ý: thủy khẩu là cửa của một vùng; cửa phải khép, có núi gò chặn như then cửa thì khí mới không thoát; thủy khẩu rộng mở thẳng tuột là đất không tụ. Táng Thư bàn nước, đại ý: nước đến thì muốn quanh co, nước đi thì muốn lưu luyến, không muốn đi thẳng.

Bình: cả hai đoạn dùng hình ảnh cửa và kho. Đó là tư duy của người làm nông: một vùng đất tốt là vùng giữ được nước và phù sa, không để lũ quét đi một lèo. Phái Tam Hợp về sau thêm lớp tính phương vị, nhưng lớp quan sát gốc vẫn là cái cửa nước có kín hay không.

Đọc cho đúng mức

Loan đầu và Tam Hợp dùng chung chữ thủy khẩu với hai nghĩa. Đừng trộn kết luận của phép này vào phép kia.

Ví dụ Huế là mô hình được tổng hợp lại, không phải lời của người chọn đất năm xưa. Nên đọc thêm nguồn triều Nguyễn.

Thủy khẩu kín không có nghĩa là không ngập. Cửa xả hẹp quá thì mùa lũ nước thoát chậm, vùng trong ngập lâu hơn.

Việc nên làm

• Mở bản đồ địa hình hoặc ảnh vệ tinh khu mình ở, tìm xem nước mưa của khu chảy ra ở đâu.
• Đi quanh khu sau một trận mưa lớn để thấy đường nước thật.
• Khi nghe phán về thủy khẩu, hỏi thầy dùng loan đầu hay Tam Hợp.
• Mua nhà: tránh căn nằm đúng chỗ nước và xe của cả khu đổ ra nếu khu hay ngập.
• Đọc thêm về khúc sông ôm hay quay lưng ở bài phản cung thủy.

Nguồn tham khảo

• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật, Nhân Tử Tu Tri (đời Minh): phần thủy khẩu (dẫn đại ý).
• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác: phần bàn nước (dẫn đại ý).
• Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Nhất Thống Chí: phần Kinh sư (gợi ý đối chiếu).
• Các khảo cứu hiện đại về phong thủy kinh thành Huế (mô hình Ngự Bình, Cồn Hến, Dã Viên, sông Hương).