Hán Thư Nghệ Văn Chí chia "thuật số" làm sáu loại: tấm bản đồ đầu tiên của huyền học

Hán Thư Nghệ Văn Chí, mục lục thư viện triều Hán do Ban Cố chép lại cuối thế kỷ một, xếp các sách bói toán, thiên văn, xem tướng vào phần "Số thuật" và chia làm sáu loại: Thiên văn, Lịch phổ, Ngũ hành, Thi quy, Tạp chiêm, Hình pháp. Đây là bảng phân loại huyền học sớm nhất còn lại. Đặt cạnh "Ngũ Thuật" Sơn, Y, Mệnh, Bốc, Tướng hôm nay sẽ thấy: Mệnh học chưa có, xem tướng đất và tướng người còn chung một mục, còn thiên văn, lịch pháp lại đứng đầu.

Nghệ Văn Chí là gì và từ đâu ra

Cuối đời Tây Hán, triều đình sai Lưu Hướng hiệu đính sách trong kho nhà vua. Ông chia việc theo chuyên môn: Nhậm Hoành lo sách binh, Doãn Hàm lo sách số thuật, Lý Trụ Quốc lo sách thuốc, còn Lưu Hướng lo kinh, truyện, chư tử, thi phú. Mỗi sách hiệu xong, Lưu Hướng viết một bản tóm lược. Con ông là Lưu Hâm gom lại thành bộ mục lục Thất Lược (bảy lược).

Thất Lược đã mất. Thứ còn lại là bản Ban Cố rút gọn, đặt làm thiên "Nghệ Văn Chí" trong bộ Hán Thư. Nhờ vậy ta biết thư viện nhà Hán có gì, xếp ra sao, và người đương thời nghĩ gì về từng loại sách: cuối mỗi loại, mỗi phần đều có một đoạn tổng luận.

Nghệ Văn Chí chia sách làm sáu "lược": Lục Nghệ (kinh điển), Chư Tử, Thi Phú, Binh Thư, Số Thuật, Phương Kỹ. Hai phần cuối là nơi chứa hầu hết những gì hôm nay ta gọi là huyền học và y học.

Sáu loại của phần Số thuật

Số liệu theo bản Hán Thư thông hành (số "nhà" là số tác giả hoặc trường phái, "quyển" là đơn vị cuộn sách):

Lời tổng kết của Ban Cố cho cả phần ghi một con số lớn hơn (190 nhà, 2.528 quyển), trong khi cộng sáu mục chỉ ra 109 nhà và khoảng 2.539 quyển. Các nhà khảo cứu đã nhiều lần chỉ ra những chỗ số tổng và số mục không khớp như vậy trong Nghệ Văn Chí; có ý kiến cho rằng chữ "thập" trong con số 190 là chép thừa. Người đọc nên coi các con số là quy mô tương đối: Ngũ hành và Lịch phổ là hai mảng lớn nhất, Hình pháp nhỏ nhất.

Đọc kỹ từng mục: những điều bất ngờ

Thiên văn và Lịch phổ đứng đầu. Với người Hán, xem trời và làm lịch là phần cao nhất của "số thuật", vì đó là việc của triều đình: lịch để ban cho thiên hạ, điềm trời để vua sửa mình. Ngày nay hai mảng này đã tách thành thiên văn học, lịch pháp, và một phần nhỏ thành chiêm tinh. Không ai còn xếp chúng vào "huyền học" theo nghĩa Ngũ Thuật.

Ngũ hành là kho lớn nhất. Đây là nơi chứa các phép chọn ngày, xem thần sát, phép âm dương gia. Tên sách "Kham Dư Kim Quỹ" (14 quyển) nằm ở mục này — chữ "kham dư" về sau thành tên gọi khác của phong thuỷ, nhưng thời Hán nó gần với phép chọn ngày theo trời đất hơn là xem đất (bài kham dư là gì bàn kỹ). Sử Ký còn chép chuyện Hán Vũ Đế triệu cả "kham dư gia", "ngũ hành gia" về cãi nhau xem một ngày có cưới được không (xem Nhật Giả liệt truyện).

Thi quy là phần "Bốc" đúng nghĩa. Bói cỏ thi và bói mai rùa có riêng một mục. Lời tổng luận mở đầu bằng câu "thi quy là thứ thánh nhân dùng" (nguyên văn ở mục Sách cổ), cho thấy địa vị của nó: đây là phép bói có kinh điển chống lưng.

Tạp chiêm là đoán mộng, điềm. Hai bộ "Trường Liễu Chiêm Mộng" (một mang tên Hoàng Đế, một mang tên Cam Đức) cho thấy đoán mộng đã là một nghề có sách từ đời Hán. Bài giải mộng của site đi tiếp dòng này.

Hình pháp gộp xem đất với xem người. Đây là mục thú vị nhất. Trong sáu nhà của nó có Sơn Hải Kinh (13 thiên), Cung Trạch Địa Hình (xem thế đất dựng nhà, dựng thành), Tướng Nhân (xem tướng người), Tướng Bảo Kiếm Đao (xem tướng gươm đao), Tướng Lục Súc (xem tướng súc vật). Lời tổng luận gói lại: lấy hình thế chín châu để lập thành quách nhà cửa, lấy cốt cách của người và súc vật, hình dáng đồ vật mà tìm ra sang hèn lành dữ. Tức là với người Hán, phong thuỷ và nhân tướng là một nghề: nghề đọc hình.

Việc Sơn Hải Kinh nằm ở đây cũng đáng chú ý: thời Hán người ta đọc nó như một sách địa lý về hình thế núi sông, không như một tập truyện thần thoại.

Phần Phương kỹ: y học đứng riêng

Nghệ Văn Chí đặt sách thuốc ở phần khác hẳn, Phương Kỹ, gồm bốn loại: Y kinh (lý luận y học, có Hoàng Đế Nội Kinh), Kinh phương (bài thuốc), Phòng trung, Thần tiên (dưỡng sinh, cầu tiên). Như vậy chữ "Y" trong Ngũ Thuật hôm nay và chữ "Sơn" (một phần là dưỡng sinh, tu luyện) có gốc ở Phương Kỹ, không phải ở Số thuật.

Đặt cạnh Ngũ Thuật hôm nay

Chỗ khác lớn nhất là Mệnh. Đời Hán chưa có phép lập lá số cho từng người theo giờ sinh; cái gần nhất là xem tướng và chọn ngày. Mệnh học (Tử Bình, Tử Vi) là sản phẩm của đời Đường, Tống. Bài Ngũ Thuật có bảng các cách chia qua nhiều thời; còn bài Tứ Khố Toàn Thư xếp sách bói vào đâu cho thấy đến đời Thanh, cách chia lại đổi thêm một lần nữa.

Sách cổ nói gì

Dịch: Số thuật vốn đều là chức việc của Minh Đường, của quan Hi Hoà (coi lịch), của quan sử và quan bói. — Hán Thư, Nghệ Văn Chí, tổng luận Số thuật lược

Bình: câu mở đầu định vị cả phần: số thuật ban đầu là việc của quan, gắn với triều đình. Đoạn tổng luận nói tiếp, đại ý, rằng về sau người giỏi mất dần, sách còn mà người hiểu thì ít, kẻ kém dùng thì sa vào mê hoặc. Ban Cố, ngay khi chép mục lục, đã phân biệt cái học gốc với cái dùng sai.

Dịch: Cỏ thi và mai rùa là thứ thánh nhân dùng. — Hán Thư, Nghệ Văn Chí, tổng luận mục Thi quy

Bình: chỉ riêng Thi quy được mở đầu bằng chữ "thánh nhân". Đây là dấu vết của việc Kinh Dịch đã thành kinh điển Nho gia từ đời Hán, kéo theo địa vị của phép bói cỏ thi.

Mục Hình pháp, tổng luận, đại ý: lấy thế lớn của chín châu để dựng thành quách nhà cửa, lấy độ số cốt cách của người và sáu loài vật, hình dáng đồ vật để tìm thanh khí, sang hèn, lành dữ.

Đọc cho đúng mức

• Các con số theo bản Hán Thư thông hành; giữa các bản in và giữa số mục với số tổng có chỗ lệch. Chúng tôi ghi số mục như bản thông hành và nêu chỗ lệch thay vì làm tròn cho khớp.
• Gần như mọi sách trong sáu mục đã mất; ta chỉ biết tên, số quyển và lời tổng luận. Nội dung từng sách là suy đoán của người đời sau.
• Cách chia của Nghệ Văn Chí là cách chia của một thư viện triều đình, không nhất thiết phản ánh cách người làm nghề thời ấy tự phân loại.
• "Ngũ Thuật" là cách chia phổ biến hiện đại, không phải phân loại có từ cổ.

Việc nên làm

• Khi đọc một sách huyền học tự nhận "có từ đời Hán", tra xem mục nào của Nghệ Văn Chí có thể chứa nó; nếu là Mệnh học, gần như chắc là không.
• Đọc bản dịch hoặc bản chú Nghệ Văn Chí phần Số thuật và Phương kỹ để thấy cách người Hán nhìn các nghề này.
• Dùng bảng đối chiếu ở trên để hiểu vì sao phong thuỷ và nhân tướng hay được dạy cùng nhau.

Nguồn tham khảo

• Ban Cố — Hán Thư, Nghệ Văn Chí: Số thuật lược (sáu mục và lời tổng luận), Phương kỹ lược (trích nguyên văn hai câu tổng luận, phần còn lại đại ý).
• Lưu Hướng, Lưu Hâm — Thất Lược (đã mất; nội dung biết qua Nghệ Văn Chí và lời tựa của nó).