Âm dương ngũ hành có phải khoa học không: một hệ phân loại và mô hình cân bằng, không phải định luật vật lý

Âm dương ngũ hành không phải khoa học theo nghĩa hiện đại: nó không đưa ra những dự đoán đo được để có thể bị bác bỏ, và "Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ" không phải chất hoá học. Nhưng nó cũng không vô nghĩa: đó là một hệ phân loại và một mô hình cân bằng, mà nhà sử học khoa học Joseph Needham gọi là "tư duy tương liên". Hữu dụng ở chỗ sắp xếp, gợi ý; không kiểm chứng được ở chỗ phán đoán số phận.

Bài này không bênh, không chê. Nó tách rõ ba vùng: chỗ ngũ hành làm tốt, chỗ ngũ hành không làm được, và chỗ người ta hay đòi nó làm việc của khoa học.

Trước hết: ngũ hành không phải "năm nguyên tố"

Lỗi hiểu phổ biến nhất là đặt ngũ hành ngang hàng bảng tuần hoàn hay bốn nguyên tố Hy Lạp. Chữ "hành" là đi, là vận động; Hồng Phạm trong Thượng Thư định nghĩa ngũ hành bằng tính chất và động thái: Thuỷ thấm xuống, Hoả bốc lên, Mộc cong và thẳng, Kim theo và đổi, Thổ để gieo trồng (nguyên văn ở mục Sách cổ nói gì). Bài ngũ hành không phải năm nguyên tố đã phân tích kỹ.

Vì thế câu hỏi "ngũ hành có đúng về hoá học không" là hỏi sai đối tượng. Không ai bảo một thanh sắt chỉ chứa "Kim". Ngũ hành là cách gọi tên năm kiểu vận động, không phải cách cân đo vật chất.

Needham: "tư duy tương liên"

Joseph Needham, nhà hoá sinh người Anh, dành cả đời viết bộ Khoa học và Văn minh Trung Hoa. Tập 2 (1956), bàn về lịch sử tư tưởng khoa học, có những chương dài về âm dương ngũ hành. Đại ý quan điểm của ông:

• Người Trung Hoa cổ không chủ yếu hỏi "cái gì gây ra cái gì" (nhân quả cơ học như châu Âu sau Galileo), mà hỏi "cái gì ứng với cái gì": mùa xuân ứng phương đông, ứng màu xanh, ứng gan, ứng vị chua. Các vật được xếp vào những "nhóm cộng hưởng".
• Needham gọi lối nghĩ này là tư duy phối hợp hay tương liên, và cho rằng nó không phải "tiền khoa học kém cỏi" mà là một thế giới quan có hệ thống, gần với ý tưởng sinh vật học về một cơ thể mà các phần ứng với nhau.
• Ông cũng nhận xét, đại ý, rằng ngũ hành lúc đầu giúp gom và sắp xếp hiểu biết về tự nhiên, nhưng về sau, khi các bảng tương ứng phình ra và cứng lại, nó dễ thành khuôn khổ trói buộc hơn là công cụ khám phá.

Nhà Hán học A. C. Graham sau này (1986) phân tích kỹ hơn cấu trúc của tư duy tương liên: nó vận hành bằng các cặp đối và các chuỗi ứng, rất giỏi trong việc tạo ra trật tự và ý nghĩa, nhưng không có cơ chế tự kiểm sai như phép thử nghiệm.

Chỗ ngũ hành làm tốt

1. Một hệ phân loại để nhớ và để nghĩ. Bảng ngũ hành phối vạn vật gom phương, mùa, màu, vị, tạng, âm thanh vào năm cột. Với người xưa không có sách in phổ biến, một khung năm cột là công cụ ghi nhớ và truyền dạy cực mạnh.

2. Một mô hình cân bằng có phản hồi. Sinh và khắc, thừa và vũ, chế và hoá (xem chế hoá trong ngũ hành) tả một hệ mà cái quá tự gây ra lực kéo nó về. Ý tưởng này giống về cấu trúc với khái niệm phản hồi trong lý thuyết hệ thống hiện đại. Giống về cấu trúc không có nghĩa là chứng minh được; nhưng nó cho thấy người xưa đã nghĩ bằng hệ, chứ không chỉ bằng từng vật riêng lẻ.

3. Một ngôn ngữ chung cho nhiều môn. Đông y, lịch pháp, âm nhạc, kiến trúc, Tử Vi, Bát Tự, phong thuỷ cùng nói bằng ngũ hành. Nhờ vậy kiến thức đi được giữa các ngành (dù cũng vì vậy mà dễ trộn lẫn sai chỗ, xem một ngũ hành, ba cách dùng).

4. Một khung quan sát thời tiết, mùa vụ. Vượng tướng hưu tù theo mùa, Thổ vượng giao mùa, gắn với nhịp nông nghiệp có thật. Đây là phần ngũ hành bám sát quan sát nhất.

Chỗ ngũ hành không làm được

1. Không đưa ra dự đoán có thể bác bỏ. Một lý thuyết khoa học phải nói trước được điều gì đó mà, nếu không xảy ra, lý thuyết sai. Ngũ hành gần như luôn có lối giải thích cho mọi kết quả: Thuỷ khắc Hoả, nhưng nếu Hoả mạnh thì "Hoả viêm Thuỷ chước"; Mộc sinh Hoả, nhưng nếu nhiều thì "Mộc đa Hoả tắc" (xem hai mươi câu phản sinh phản khắc). Một hệ giải thích được mọi chiều thì không kiểm được chiều nào. Bài huyền học có phải khoa học không bàn tiêu chí này của Karl Popper.

2. Các bảng tương ứng có chỗ tuỳ tiện. Ngay trong sách cổ, các bảng không khớp nhau: Thổ ứng trưởng hạ hay 18 ngày cuối mỗi mùa (xem Thổ vượng tứ quý); tạng nào ứng hành nào từng có hai hệ khác nhau trong văn bản đời Hán. Một hệ khoa học không thể có hai đáp án song song cho cùng một câu hỏi cơ bản mà không phân xử.

3. Phán đoán số phận, tính cách theo hành (mệnh Hoả nóng tính, tuổi Kim khắc tuổi Mộc thì không nên lấy nhau) là những khẳng định có thể kiểm tra về nguyên tắc, nhưng chưa có nghiên cứu nghiêm túc nào cho thấy chúng đúng hơn ngẫu nhiên.

Ngũ hành từng là công cụ chính trị

Một chi tiết lịch sử giúp nhìn ngũ hành tỉnh táo hơn: nó từng được dùng để chính danh hoá quyền lực. Thuyết "ngũ đức chung thuỷ" của Trâu Diễn thời Chiến Quốc cho rằng các triều đại thay nhau theo vòng ngũ hành. Sử Ký chép, đại ý, Tần Thuỷ Hoàng sau khi thống nhất cho rằng nhà Chu được Hoả đức, nhà Tần thay Chu nên được Thuỷ đức (Thuỷ khắc Hoả); vì vậy nhà Tần chuộng màu đen, lấy số sáu làm chuẩn cho mũ, xe, thước đo, và đổi tên sông Hoàng Hà thành "Đức Thuỷ".

Đây không phải chuyện khoa học, nhưng nó cho thấy một điều quan trọng: ngũ hành là một ngôn ngữ tạo ý nghĩa, và ngôn ngữ ấy có thể được dùng để biện minh cho bất cứ điều gì người cầm bút muốn.

Còn Đông y thì sao

Đông y dùng ngũ hành làm khung lý luận (tạng tượng, sinh khắc giữa các tạng). Có hai điều cần tách:

• Khung lý luận (Can thuộc Mộc, Tỳ thuộc Thổ, Mộc khắc Thổ nên "Can khí phạm Tỳ") là cách sắp xếp kinh nghiệm lâm sàng của người xưa, không phải mô tả giải phẫu. Lá gan thật không "thuộc Mộc".
• Hiệu quả của một phương thuốc, một kỹ thuật là câu hỏi riêng, kiểm được bằng thử nghiệm lâm sàng, và kết quả khác nhau tuỳ phương pháp. Một bài thuốc có hiệu quả không chứng minh lý thuyết ngũ hành đúng; một lý thuyết đẹp cũng không chứng minh bài thuốc có hiệu quả.

Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới đưa một chương về các chứng trạng theo y học cổ truyền vào bảng phân loại bệnh ICD-11. Việc đó nhằm thống nhất cách ghi chép, thống kê, không phải xác nhận lý thuyết ngũ hành.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thuỷ là thấm xuống, Hoả là bốc lên, Mộc là cong và thẳng, Kim là theo và đổi, Thổ là để gieo trồng gặt hái. — Thượng Thư, Hồng Phạm

Bình: định nghĩa cổ nhất của ngũ hành là định nghĩa bằng động thái và công dụng, không phải bằng thành phần vật chất. Đọc đúng câu này là tránh được nửa số tranh cãi "ngũ hành có khoa học không".

Sử Ký, Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ, đại ý: Thuỷ Hoàng suy theo vòng ngũ đức, cho rằng nhà Chu được Hoả đức, nhà Tần thay Chu thì theo cái Hoả không thắng được, nên lấy Thuỷ đức, đổi sông Hà thành Đức Thuỷ, chuộng màu đen, lấy số sáu làm chuẩn. — Tư Mã Thiên, Sử Ký

Bình: cùng một bộ sinh khắc, người ta có thể dùng để chữa bệnh, chọn ngày, hay hợp thức hoá một triều đại. Đó là sức mạnh và cũng là giới hạn của một hệ tương liên.

Đọc cho đúng mức

• Quan điểm của Needham và Graham được tóm đại ý; giới nghiên cứu về sau có nhiều tranh luận về chữ "tư duy tương liên" và về việc Needham đánh giá Trung Hoa cổ quá cao hay quá thấp.
• "Không phải khoa học" không có nghĩa là "vô giá trị": âm nhạc, thơ ca, luân lý cũng không phải khoa học. Ngũ hành có giá trị văn hoá, lịch sử, và giá trị như một mô hình gợi ý.
• "Có ích để sắp xếp" không có nghĩa là "đúng để phán đoán": dùng ngũ hành để nhớ, để nghĩ là một chuyện; dùng để quyết định hôn nhân, đầu tư, chữa bệnh thay cho bằng chứng là chuyện khác.
• Chúng tôi viết về ngũ hành như một di sản tri thức; các bài khác trên site đều đặt nó trong giới hạn ấy.

Việc nên làm

• Khi gặp một khẳng định dùng ngũ hành, hỏi: đây là phân loại (Hoả ứng phương nam), mô hình (cái quá thì hại), hay dự đoán (tuổi này khắc tuổi kia sẽ ly hôn)? Ba loại cần ba mức tin khác nhau.
• Dùng ngũ hành như một khung để nghĩ về cân bằng trong đời sống, không dùng thay bằng chứng khi quyết định việc lớn về sức khoẻ, tiền bạc, hôn nhân.
• Đọc tiếp huyền học có phải khoa học không để có bộ tiêu chí chung cho cả Tử Vi, Kinh Dịch, phong thuỷ.

Nguồn tham khảo

• Joseph Needham — Science and Civilisation in China, tập 2: History of Scientific Thought (1956), các chương về âm dương ngũ hành (đại ý).
• A. C. Graham — Yin-Yang and the Nature of Correlative Thinking (1986), đại ý.
• Thượng Thư — Hồng Phạm.
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ (đại ý).
• Tổ chức Y tế Thế giới — ICD-11 (2019), chương bổ sung về chứng trạng y học cổ truyền.