Bắc thật và Bắc từ: la kinh chỉ cái nào, sách cổ đo theo cái nào
Chủ biên Thắng Hồ · Cập nhật 21/10/2026 · 8 phút đọc
Bắc thật là hướng về cực Bắc của trục quay Trái Đất; Bắc từ là hướng kim nam châm chỉ. La kinh, la bàn và điện thoại để mặc định đều chỉ Bắc từ. Sách phong thuỷ từ khi có la kinh lập hướng trên kim, tức Bắc từ; còn người xưa trước đó định phương bằng bóng nắng và sao Bắc Cực, tức Bắc thật. Ở Việt Nam hai hướng chỉ chênh dưới 2 độ.
Hai cái "Bắc" và một con số nối chúng
Bắc thật (Bắc địa lý) là phương chỉ về điểm mà trục quay của Trái Đất xuyên qua mặt đất ở phía Bắc. Nó không đổi theo năm tháng ở một chỗ, và là thứ bản đồ, ảnh vệ tinh, bản vẽ dùng.
Bắc từ là phương mà đầu Bắc của kim nam châm chỉ tại chỗ mình đứng. Nó theo từ trường Trái Đất, mà từ trường thì trôi chậm theo năm tháng và có chỗ lồi lõm theo đất đá.
Góc giữa hai phương gọi là độ từ thiên. Tính bằng mô hình từ trường WMM2025 cho cuối năm 2026, nó khác nhau rất nhiều theo nơi:
| Nơi | Độ từ thiên (độ) | Ghi chú |
|---|---|---|
| TP.HCM | −0,6 | gần như trùng |
| Hà Nội | −1,7 | |
| Hồng Kông | −3,3 | |
| Đài Bắc | −5,1 | |
| Bắc Kinh | −7,6 | gần nửa sơn |
| Seoul | −9,0 | quá nửa sơn |
| Sydney | +12,8 | gần trọn một sơn |
| Vancouver | +15,4 | hơn trọn một sơn |
Số âm là kim ngả Tây, số dương là kim ngả Đông. Bảng chi tiết các tỉnh Việt Nam ở bài độ từ thiên ở Việt Nam. Nhìn bảng trên sẽ hiểu vì sao người Việt ít cãi nhau về chuyện này, còn người học phong thuỷ ở Bắc Kinh, Seoul hay ở Úc, Canada thì cãi rất to: ở đó, chọn Bắc nào là chọn hẳn một sơn khác cho rất nhiều nhà.
Trước khi có la kinh: người xưa tìm Bắc thật
La bàn từ chỉ phổ biến từ đời Tống. Trước đó hàng nghìn năm, người Trung Hoa đã xây thành, đặt cung điện, đặt mộ theo phương hướng rất chuẩn. Họ dùng trời.
Trú tham chư nhật trung chi cảnh, dạ khảo chi cực tinh, dĩ chính triêu tịch.
Ban ngày xét bóng mặt trời lúc giữa trưa, ban đêm khảo sao Bắc Cực, để định cho đúng phương Đông Tây. — Chu Lễ, Khảo Công Ký, phần Tượng nhân
Hai cách ấy đều cho Bắc thật:
- Bóng nắng giữa trưa. Dựng một cọc thẳng đứng trên nền phẳng. Lúc mặt trời lên cao nhất trong ngày, bóng cọc ngắn nhất và chỉ đúng phương Bắc Nam thật. Người xưa còn có cách chắc hơn: đánh dấu đầu bóng buổi sáng và buổi chiều khi bóng dài bằng nhau, nối hai điểm ấy thì được đường Đông Tây.
- Sao Bắc Cực. Ban đêm, các sao quay quanh một điểm gần như đứng yên trên bầu trời phương Bắc. Ngắm về điểm ấy là ngắm về Bắc thật.
Ở Việt Nam có một chi tiết thú vị: Hà Nội nằm khoảng 21 độ vĩ Bắc, TP.HCM khoảng 11 độ. Mùa hè, mặt trời giữa trưa ở các vùng này có lúc đứng ngay đỉnh đầu hoặc lệch về phía Bắc, nên bóng cọc khi ấy chỉ về phía Nam. Phép "bóng giữa trưa chỉ Bắc" của sách Trung Hoa, vốn soạn ở vĩ độ cao hơn, phải dùng cẩn thận ở nước ta vào những tháng ấy; phép hai bóng bằng nhau thì vẫn đúng quanh năm.
Ngay cả sao Bắc Cực cũng không nằm đúng cực
Thẩm Quát đời Bắc Tống, người đầu tiên ghi lại việc kim nam châm lệch, cũng là người đo xem sao Bắc Cực lệch khỏi cực trời bao nhiêu. Theo Mộng Khê Bút Đàm, đại ý: ông dùng một ống ngắm, theo dõi suốt ba tháng, vẽ lại vị trí sao mỗi đêm, và thấy ngôi sao người ta gọi là "cực tinh" thời ấy cách cực trời hơn ba độ (độ cổ, mỗi vòng 365 và một phần tư độ). — Thẩm Quát, Mộng Khê Bút Đàm (đại ý)
Điều đó có nghĩa là ngay cả "Bắc thật" đo bằng sao cũng có sai số, và người xưa biết điều ấy. Sao Bắc Cực ta thấy ngày nay (sao Câu Trần Nhất, phương Tây gọi là Polaris) là ngôi sao khác, hiện cách cực trời chưa tới một độ. Trục Trái Đất lắc chậm theo chu kỳ khoảng hai mươi sáu nghìn năm (tuế sai), nên ngôi sao nào "là" sao Bắc Cực cũng thay đổi theo các thời đại.
Có la kinh: sách cổ chuyển sang lập hướng trên kim
Từ khi la kinh thành dụng cụ nghề, mọi phép lập hướng trong sách phong thuỷ, từ Tam Hợp, Huyền Không tới Bát Trạch, đều đọc trên vòng 24 sơn dưới đầu kim. Tức là sách cổ thời la kinh đo theo Bắc từ, của đúng nơi và đúng thời điểm người thầy đứng đo.
Thẩm Quát đã ghi, đại ý: kim mài đá nam châm thường hơi lệch về Đông, không hoàn toàn chính Nam (nguyên văn và bình ở bài độ từ thiên). Người làm la kinh đời sau biết kim lệch. Điều họ làm với hiểu biết ấy thì không có văn bản rõ ràng. Có một giả thuyết được nhiều người nhắc: hai vòng 24 sơn lệch nửa sơn trên la kinh Tam Hợp (trung châm, phùng châm) là dấu vết của những lần "chỉnh" theo độ lệch quan sát được ở các thời kỳ khác nhau. Giả thuyết này hay nhưng chưa chứng minh được; xem bài ba vòng 24 sơn trên la kinh.
Một hệ quả ít được nói tới: độ từ thiên ở mỗi nơi trôi dần qua các thế kỷ, và con số thời Thẩm Quát hay thời Minh, Thanh không ai tái dựng được thật chắc. Một ngôi mộ đặt "tọa Tý hướng Ngọ" bằng la kinh đời Minh, đo lại bằng la kinh hôm nay có thể không còn đúng Tý Ngọ. Hướng của công trình không đổi; cái kim đã đổi.
Phái nào chỉnh, phái nào không
| Cách làm | Ai thường theo | Lập luận |
|---|---|---|
| Đọc thẳng trên kim (Bắc từ) | phần lớn người hành nghề Tam Hợp, Huyền Không, Bát Trạch theo lối truyền thống | sách lập hướng trên kim; khí đất là chuyện của từ trường tại chỗ |
| Đổi sang Bắc thật | một số người học hiện đại, nhất là người làm việc bằng bản đồ, ở nơi độ từ thiên lớn | 24 sơn gắn với trời (tiết khí, mặt trời), nên phải lấy trục trời |
| Xét cả hai khi sát ranh giới | người cẩn thận ở cả hai bên | không quyết được thì xét hai tinh bàn, xem tinh bàn nào khớp thực tế ngôi nhà |
Không có phép thử nào phân xử được cách nào đúng. Điều rõ ràng chỉ là: không được trộn. Đo bằng ảnh vệ tinh hay điện thoại để Bắc thật rồi tra như số đọc trên la kinh, hoặc ngược lại, là sai theo cả hai quy ước.
Ở Việt Nam thì sao
Với độ từ thiên dưới 2 độ, chọn Bắc nào chỉ đổi tên sơn cho những nhà nằm sát ranh giới:
- Hà Nội: một hướng bất kỳ có khoảng 89% khả năng vẫn nằm cùng sơn khi đổi Bắc.
- TP.HCM: khoảng 96%.
Nhưng ở các tầng chia mịn (64 quẻ mỗi ô 5,625 độ, 120 phân kim mỗi ô 3 độ), độ lệch Hà Nội đủ làm đổi ô cho khoảng một phần ba tới hơn một nửa số nhà. Người dùng các tầng ấy phải ghi rõ mình theo Bắc nào. Cách chuyển đổi khi đo bằng ảnh vệ tinh có ở bài đo hướng nhà bằng bản đồ vệ tinh.
Sách cổ nói gì
Đoạn Khảo Công Ký dẫn ở trên là nguyên văn phép định phương trước thời la kinh: "Trú tham chư nhật trung chi cảnh, dạ khảo chi cực tinh, dĩ chính triêu tịch." Hai ghi chép của Thẩm Quát (kim lệch Đông, sao cực cách cực trời hơn ba độ) dẫn theo đại ý.
Bình: ba câu gộp lại cho thấy người xưa không ngây thơ về phương hướng. Họ biết có Bắc của trời, biết kim không trùng với nó, biết cả ngôi sao làm mốc cũng lệch. Họ chọn lập hướng trên kim vì đó là dụng cụ dùng được ở mọi nơi, mọi giờ, chứ không phải vì không biết. Người đọc hôm nay có cả ba thứ trong tay: kim, ảnh vệ tinh, mô hình từ trường; việc còn lại là ghi rõ mình dùng cái nào.
Đọc cho đúng mức
- Số độ từ thiên trong bài là số mô hình WMM2025 cho cuối năm 2026, làm tròn tới một phần mười độ; không thấy được dị thường cục bộ do đất đá.
- "Sách cổ đo theo Bắc từ" chỉ đúng cho thời la kinh. Các công trình trước đời Tống, như nhiều cung điện, lăng mộ cổ, được định phương bằng trời.
- Giả thuyết ba vòng 24 sơn là giả thuyết. Văn bản hiện còn không xác nhận.
- Đoạn bàn về bóng nắng giữa trưa ở vĩ độ Việt Nam là suy ra từ vị trí mặt trời; muốn định Bắc bằng bóng, dùng phép hai bóng bằng nhau sáng và chiều.
Việc nên làm
- Hỏi rõ người lập tinh bàn cho mình dùng Bắc từ hay Bắc thật; ghi lại.
- Ghi mọi số đo kèm chữ "từ" hoặc "thật".
- Đo bằng ảnh vệ tinh thì cộng độ từ thiên trước khi tra la kinh (Hà Nội cộng khoảng 1,7 độ, TP.HCM 0,6 độ).
- Nhà sát ranh giới sơn: xét cả hai trường hợp trước khi kết luận.
Muốn hỏi riêng cho trường hợp của bạn?
Đặt lịch gọi video với thầy — thầy xem lá số của bạn trước buổi gọi, nạp ví trước và chỉ trả theo thời gian gọi thật.
Xem lịch các thầyNguồn tham khảo
- Chu Lễ — Khảo Công Ký, phần Tượng nhân (phép định phương bằng bóng nắng và sao cực).
- Thẩm Quát — Mộng Khê Bút Đàm, đoạn kim lệch Đông và đoạn đo sao cực (đại ý).
- Mô hình Từ trường Thế giới WMM2025 (NOAA NCEI và BGS) — độ từ thiên các thành phố trong bảng, tính bằng bộ hệ số chính thức cho cuối năm 2026.
Câu hỏi thường gặp
Bắc thật và Bắc từ khác nhau thế nào?
Bắc thật là hướng về cực Bắc của trục quay Trái Đất, dùng trên bản đồ. Bắc từ là hướng kim nam châm chỉ. Góc giữa hai hướng gọi là độ từ thiên, ở Việt Nam dưới 2 độ.
La kinh chỉ Bắc thật hay Bắc từ?
La kinh, la bàn và điện thoại để mặc định đều chỉ Bắc từ, vì chúng dựa vào kim hoặc cảm biến từ trường. Bản đồ, ảnh vệ tinh và chế độ Bắc thật của điện thoại mới cho Bắc thật.
Phong thuỷ nên dùng Bắc thật hay Bắc từ?
Phần lớn thầy theo lối truyền thống đọc thẳng trên kim, tức Bắc từ; một số người học hiện đại đổi sang Bắc thật. Không có phép thử nào phân xử; quan trọng là thống nhất và ghi rõ.
Người xưa tìm hướng Bắc khi chưa có la bàn thế nào?
Theo Khảo Công Ký, ban ngày xem bóng mặt trời lúc giữa trưa, ban đêm ngắm sao Bắc Cực. Cả hai cách đều cho Bắc thật.
Ở Việt Nam đổi giữa Bắc thật và Bắc từ có làm đổi hướng nhà không?
Chỉ với nhà nằm sát ranh giới hai sơn: khoảng một phần mười số nhà ở Hà Nội, ít hơn ở miền Nam. Với tầng 64 quẻ hay phân kim thì ảnh hưởng nhiều hơn hẳn.
Nguồn tham khảo: Chu Lễ — Khảo Công Ký, phần Tượng nhân · Mộng Khê Bút Đàm — Thẩm Quát (đời Bắc Tống) — đoạn kim mài đá nam châm lệch Đông; đoạn đo sao Bắc Cực · Mô hình Từ trường Thế giới WMM2025 — NOAA NCEI và Cục Địa chất Anh (BGS)