Bàn thờ Thiên ngoài trời ở Nam Bộ: đặt ở đâu, quay hướng nào, cao bao nhiêu

Bàn thờ Thiên (bàn thiên) là trang thờ Trời của người Nam Bộ, đặt ngoài trời trước nhà: trên một trụ ở sân hoặc gắn vào tường mặt tiền, ở chỗ ngẩng lên thấy trời, không có mái che kín. Phần đông nhà đặt bàn thiên quay ra phía trước, người lễ đứng hướng mặt ra trời. Chiều cao hay chọn quanh 153 hoặc 175 cm, mặt trang 40 – 41 cm — đều đỏ trên hai thước Lỗ Ban.

Bàn thiên thờ ai, và vì sao phải ở ngoài trời

Người Nam Bộ gọi là bàn thiên, trang thiên, bàn ông Thiên. Vị được thờ là Trời — có nhà gọi là Ông Thiên, có nhà hiểu là Ngọc Hoàng, có nhà khấn chung "Thiên Địa". Bàn thiên thường rất đơn sơ: một bát hương, một bình bông, một chén nước hoặc ba chén, đĩa trái cây vào ngày rằm, mùng một.

Điều kiện gần như nhà nào cũng giữ là lộ thiên: thờ Trời thì phải thấy trời. Bàn thiên đặt dưới mái hiên kín, dưới ban công tầng trên, theo cách hiểu của tục là "không thấy trời", mất ý nghĩa của nó.

Ý "chỗ tế phải để trống trời" có dấu vết rất xa trong sách lễ. Lễ Ký, thiên Giao Đặc Sinh, đại ý nói đàn tế Xã (thần Đất) của thiên tử phải chịu sương, móc, gió, mưa, để thông với khí trời đất — nghĩa là đàn không được lợp mái. Câu ấy nói về đàn tế đất, không nói về bàn thiên của dân, nhưng cùng một mạch nghĩ: lễ dâng lên trời đất thì đặt dưới trời. Đàn Nam Giao ở Huế, nơi triều Nguyễn tế Trời, cũng là đàn lộ thiên nhiều tầng, không có mái.

Sách lễ và tục dân gian: hai chuyện khác nhau

Chỗ này cần tách rõ. Theo trật tự lễ cổ, tế Trời không phải việc của dân. Lễ Ký, thiên Khúc Lễ hạ, đại ý xếp: thiên tử tế trời đất, chư hầu tế phương mình và núi sông, đại phu tế năm vị thần trong nhà, còn kẻ sĩ thì tế tổ tiên. Lễ tế Trời là đặc quyền của nhà vua — ở Việt Nam là lễ Nam Giao.

Bàn thiên của người dân Nam Bộ vì vậy không xuất phát từ sách lễ, mà là tín ngưỡng dân gian: lòng kính Trời của người làm ruộng, đi biển, khai hoang, nhiều phần chịu ảnh hưởng tục của người Hoa và cả Đạo giáo dân gian. Không có cổ thư nào quy định bàn thiên đặt bên nào, cao bao nhiêu. Những gì dưới đây là nếp thường gặp và lý lẽ thực tế, không phải phép.

Biết điều này để đọc các lời khuyên trên mạng cho đúng mức: khi ai đó nói "bàn thiên phải đặt bên trái, sai là phạm", câu ấy không có sách nào làm chỗ dựa.

Đặt ở đâu trước nhà

Giữa hay lệch một bên? Cả hai đều gặp. Nhà vườn rộng hay đặt giữa sân, thẳng cửa chính; nhà phố, sân hẹp thì đặt lệch một bên cho khỏi chắn lối. Không có tục nào thống nhất bắt bên tả hay bên hữu.

Cách bàn thờ gia tiên bao xa? Bàn thiên ở ngoài, bàn thờ gia tiên ở trong, không ai bắt phải thẳng hàng. Nhưng nhiều nhà tránh đặt bàn thiên ngay chính giữa cửa chính của nhà phố hẹp, vì người ra vào phải lách qua và khói hương bay thẳng vào nhà.

Nhà phố mái hiên đua: lỗi hay gặp nhất

Nhà phố thường có ô văng hoặc mái hiên đua ra 0,8 – 1,2 m trên cửa tầng trệt, rồi tầng hai lại đua ban công. Người ta gắn trang thiên lên tường cạnh cửa — và trang nằm gọn dưới ô văng, ngẩng lên chỉ thấy bê tông. Theo đúng tinh thần "thấy trời", đó là chỗ sai.

Ba cách sửa, từ dễ đến khó: dời trang thiên lên tường rào hoặc trụ cổng ở mép vỉa hè nhà mình, nơi trên đầu là trời; đưa lên sân thượng sát lan can mặt tiền; hoặc làm một cánh tay đỡ đưa trang ra ngoài mép ô văng (cách này cần thợ tính tải trọng, và trang phải gắn chắc vì ngoài trời có gió).

Quay hướng nào

Phần đông nhà Nam Bộ đặt bàn thiên quay mặt ra phía trước, cùng hướng với nhà: người lễ đứng sau bàn thiên, lưng quay vào nhà, mặt hướng ra trời, ra đường. Có nhà xoay bàn thiên về phía mặt trời mọc; tục không thống nhất.

Điểm đáng nói: bàn thiên không tính hướng theo tuổi gia chủ như nhiều trang mạng gợi ý cho bàn thờ gia tiên. Bàn thờ gia tiên xét hướng vì nó đặt trong nhà, có phép "tọa – hướng" của căn nhà; bàn thiên đặt ngoài trời, quay ra trời, không thuộc tọa hướng của nhà. Cách xét hướng bàn thờ gia tiên ở bài hướng bàn thờ.

Cao bao nhiêu: số đo theo thước Lỗ Ban

Bàn thiên là đồ thờ; nhiều thợ đo bằng thước 38,8 cm, nhiều thợ đo bằng 42,9 cm. Cách an toàn là chọn số đỏ trên cả hai thước. Số dưới đây tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site, chọn số nằm hẳn trong khe đỏ chung.

Chiều cao từ mặt sân tới mặt trang

Cột "khoảng trống dưới" quan trọng hơn người ta nghĩ, vì sân thường được nâng nền. Đường trước nhà tôn cao, sân lát lại gạch mới dày thêm 3 – 5 cm là chuyện thường ở phố Nam Bộ (chuyện nâng nền có bài riêng: nâng nền nhà vì đường tôn cao). Mặt sân lên 3 cm thì bàn thiên cao 153 cm còn 150 cm — đã ra khỏi khe đỏ (150 cm đen trên thước 38,8, sát mép trên thước 42,9). Bàn thiên 175 cm thì sân lên tới 4 cm vẫn còn trong khe. Nhà ở chỗ hay ngập, hay nâng nền thì cỡ 175 cm bền số hơn.

Cũng vì vậy, đo chiều cao từ mặt sân hoàn thiện, sau khi đã lát gạch, không đo từ nền bê tông thô.

Mặt trang (trang vuông)

Hai cỡ hay bán sẵn cần lưu ý: 30 cm và 35 cm đều rơi cung đen trên thước 42,9 (đỏ trên thước 38,8). Nhà chỉ theo thước 38,8 thì dùng được; muốn đỏ cả hai thì lên 40 – 41 cm. Số đo mặt trang là phủ bì, kể cả gờ viền.

Vật liệu và những chuyện ngoài trời

Bàn thiên chịu nắng mưa quanh năm, chuyện vật liệu quyết định nó sạch được bao lâu.

• Trụ: trụ xây ốp gạch hoặc đá bền hơn trụ gỗ; trụ gỗ ngoài trời vài năm là mục chân. Trụ sắt sơn tĩnh điện gọn nhưng phải chôn móng chắc — mùa mưa bão, trụ cao 1,75 m có trang ở trên dễ bị gió quật.
• Mặt trang: đá hoặc gỗ đã xử lý chống nước, có viền chặn để đồ không trượt khi gió mạnh.
• Bát hương: đáy có lỗ thoát hoặc kê cao, để nước mưa không đọng thành bùn trong bát.
• Chén nước: nước để ngoài trời vài ngày là chỗ muỗi đẻ trứng. Thay nước mỗi ngày, hoặc úp chén lại khi không có lễ — một chi tiết nhỏ mà ở xứ nóng ẩm lại thành chuyện sức khoẻ của cả xóm.
• Hương ngày gió lớn: chờ gió lặng hãy thắp, hoặc dùng lồng chắn gió quanh bát hương; tàn hương bay vào nhà hàng xóm, vào xe máy để ngoài sân là chuyện phiền.

Nhà chung cư thì sao

Căn hộ chung cư không có chỗ nào thật sự "lộ thiên": ban công có tầng trên che, lô gia có mái. Nhiều gia đình gốc Nam Bộ khi lên chung cư thì thôi lập bàn thiên, ngày rằm, giao thừa ra ban công thắp hương hướng ra trời. Có nhà gắn một trang nhỏ ở mép ban công. Cả hai cách đều là sự thích nghi; không có tục nào bắt phải giữ đủ hình thức của nhà đất.

Nhà miền Nam thường có thêm hai chỗ thờ khác gắn với căn nhà: Thần Tài – Thổ Địa sát đất gần cửa và kệ thờ Táo trong bếp. Ba chỗ ấy cùng bàn thiên tạo thành nếp "cửa – bếp – trời" của nhà Nam Bộ.

Chỗ đặt bàn thờ gia tiên trong căn hộ có ở bài bàn thờ chung cư.

Đọc cho đúng mức

Bàn thiên là tín ngưỡng dân gian, không nằm trong sách lễ hay sách phong thủy cổ nào. Điều có cơ sở nhất là ý "thờ Trời phải thấy trời", và ngay ý ấy cũng là cách hiểu của dân chứ không phải điều sách quy định cho bàn thờ gia đình. Bên trái hay bên phải, giữa sân hay lệch, quay hướng nào — các nhà làm khác nhau và không có bằng chứng nào cho thấy cách này hơn cách kia.

Thước Lỗ Ban là quy ước nghề mộc. Chọn số đỏ trên cả hai thước là cách người thợ cẩn thận làm cho yên lòng gia chủ; bàn thiên cỡ khác đã đặt nhiều năm thì không có lý do để đập đi làm lại.

Việc nên làm

• Đứng ở chỗ định đặt, ngẩng lên: thấy trời thì được; thấy ô văng, ban công thì dời ra ngoài mép mái, lên tường rào hoặc sân thượng.
• Chọn chỗ không chắn lối đi chính, không sát cổng xe, không dưới tán cây che kín.
• Quay bàn thiên ra phía trước như phần đông nhà Nam Bộ; không cần tính hướng theo tuổi.
• Chiều cao: 153 cm nếu nền sân ổn định; 175 cm nếu khu hay ngập, hay nâng nền. Đo từ mặt sân hoàn thiện.
• Mặt trang 40 – 41 cm; tránh cỡ 30, 35, 48 cm nếu muốn đỏ cả hai thước.
• Trụ xây hoặc sắt chôn móng chắc; thay nước chén mỗi ngày hoặc úp chén khi không có lễ.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký, thiên Khúc Lễ hạ (thứ bậc tế tự: thiên tử tế trời đất, kẻ sĩ tế tổ tiên) và thiên Giao Đặc Sinh (đàn tế Xã chịu sương móc gió mưa) — đại ý.
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Doanh Tạo Chính Thức) — quy ước cung tốt xấu của thước thợ mộc (đại ý); số đo tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site.