Gia Cát Lượng có xem thiên văn, bói toán thật không: Tam Quốc Chí và Tam Quốc Diễn Nghĩa

Theo sử, không có chứng cứ Gia Cát Lượng hành nghề xem thiên văn hay bói toán. Tam Quốc Chí chép ông giỏi trị nước, nghiêm phép, khéo chế khí giới và bày trận. Mượn gió Đông, thuyền cỏ mượn tên, dâng đèn kéo dài tuổi thọ đều là chuyện của Tam Quốc Diễn Nghĩa, tiểu thuyết viết sau ông hơn nghìn năm.

Hình ảnh Khổng Minh phe phẩy quạt lông, ngửa mặt xem sao rồi nói trước được trời đất đã thấm vào văn hoá Việt qua truyện, tuồng, phim. Bài này không nhằm hạ thấp ông. Ngược lại, khi tách được lớp tiểu thuyết ra, ta thấy một Gia Cát Lượng thật đáng nể hơn ở chỗ khác. Bài đặt cạnh nhau ba nguồn: chính văn Trần Thọ, phần chú của Bùi Tùng Chi, và tiểu thuyết La Quán Trung, rồi đi qua từng "phép lạ" một.

Ba tầng văn bản, ba độ tin

Nguyên tắc đọc đơn giản: chuyện nào chỉ có ở tầng thứ ba thì coi là hư cấu; chuyện nào có ở tầng thứ hai thì xem sách gốc được dẫn là sách gì; chỉ chuyện ở tầng thứ nhất mới đáng gọi là sử.

Chân dung trong Tam Quốc Chí: giỏi trị quân, không giỏi mưu lạ

Gia Cát Lượng (181–234), tự Khổng Minh, người Dương Đô, quận Lang Nha. Trần Thọ chép ông thuở trẻ cày ruộng ở Long Trung, hay tự ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị. Lưu Bị ba lần tới thăm mới gặp được, rồi có cuộc đối đáp mà đời sau gọi là Long Trung đối: chiếm Kinh Châu, Ích Châu, liên kết Tôn Quyền, chờ thời bắc phạt. Đó là một bản phân tích địa chính trị, không có câu nào nhắc tới sao trời hay điềm lạ.

Những việc Trần Thọ ghi công cho ông đều là việc của người làm nhà nước:

• Giữ Thục, đặt pháp luật, thưởng phạt nghiêm; người bị phạt không oán.
• Cải tiến nỏ liên phát; chế "mộc ngưu lưu mã" (trâu gỗ, ngựa máy) để chở lương qua đường núi.
• "Suy diễn binh pháp, làm Bát trận đồ", chuyện này đã được tách bạch kỹ ở bài Bát trận đồ và Kỳ Môn.
• Năm lần đem quân ra Kỳ Sơn đánh Ngụy, mất ở Ngũ Trượng Nguyên năm 234.

Và Trần Thọ, dù là người Thục, viết một câu bình mà hiếm sử gia dám viết về một bậc danh thần: ông cho rằng Gia Cát Lượng trị quân là sở trường, mưu lạ là sở đoản; tài trị dân hơn tài làm tướng; năm năm động binh mà không thành công, có lẽ vì ứng biến tướng lược không phải chỗ mạnh của ông (đại ý).

Hãy nghĩ một chút về câu này. Nhân vật Khổng Minh của tiểu thuyết sống bằng kỳ mưu: mẹo, kế, phép lạ, biết trước. Nhân vật Gia Cát Lượng của sử được đánh giá là yếu đúng ở chỗ ấy, mạnh ở chỗ kỷ luật và tổ chức. Tiểu thuyết đã lật ngược bức chân dung.

Mượn gió Đông ở Xích Bích: sử chép gió thổi, không chép ai gọi gió

Trận Xích Bích năm 208 là trận hoả công nổi tiếng nhất lịch sử Trung Hoa. Hãy xem các tầng văn bản nói gì về trận gió.

Chính văn Tam Quốc Chí. Truyện Chu Du chép kế của Hoàng Cái: dùng thuyền chở cỏ khô tẩm dầu, giả hàng rồi phóng hoả đốt thuyền Tào Tháo. Công trận ghi cho Chu Du và Hoàng Cái. Truyện Gia Cát Lượng chép phần việc của ông trước trận: sang Đông Ngô thuyết Tôn Quyền liên minh với Lưu Bị. Phần ấy là ngoại giao, và là ngoại giao xuất sắc.

Phần chú của Bùi Tùng Chi. Dẫn Giang Biểu Truyện tả lúc thuyền Hoàng Cái tiến ra, đại ý: "khi ấy gió đông nam thổi mạnh". Gió có thật, nhưng chỉ là một chi tiết khí tượng, không ai làm phép. Vào mùa đông ở vùng Trường Giang, những ngày gió đổi chiều đông nam không phải chuyện lạ; người sống lâu năm bên sông như tướng Đông Ngô có thể biết điều đó.

Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi 49. Chu Du lo trời đang gió tây bắc, hoả công sẽ đốt ngược quân mình, lo đến phát bệnh. Khổng Minh viết mười sáu chữ đưa Chu Du, rồi lập đài Thất Tinh ở Nam Bình Sơn, mặc áo đạo sĩ, chân đất, xoã tóc, làm phép ba ngày đêm "mượn" gió đông nam. Gió nổi thật, Chu Du sợ tài, sai người đi giết, Khổng Minh đã lên thuyền Triệu Vân chờ sẵn mà về.

Toàn bộ cảnh đài Thất Tinh không có trong bất cứ sử liệu nào. Tiểu thuyết lấy một chi tiết khí tượng có thật (gió đông nam), chuyển công từ Chu Du sang Khổng Minh, rồi bọc thêm nghi lễ Đạo giáo. Người đọc kỹ sẽ thấy tiểu thuyết tự để lộ hai lối hiểu chồng lên nhau: cảnh đàn tràng cho thấy ông "gọi" được gió, còn mạch truyện từ trước đó lại dựng ông như người "biết" thời tiết. Lối thứ hai gần với điều một người am hiểu sông nước có thể làm; lối thứ nhất thuộc về sân khấu.

Thuyền cỏ mượn tên: chuyện của Tôn Quyền được chuyển nhượng

Hồi 46 kể Khổng Minh nhân đêm sương mù cho hai mươi thuyền phủ rơm áp sát trại Tào, đánh trống reo hò, quân Tào bắn tên như mưa, thu về hơn mười vạn mũi. Chi tiết "biết trước ba ngày sau có sương mù" là chỗ tiểu thuyết khoe tài thiên văn của ông: trong truyện, ông giảng cho Lỗ Túc rằng làm tướng mà không thông thiên văn, không biết địa lợi là tướng tầm thường (đại ý).

Nguồn gần nhất là một đoạn Bùi Tùng Chi dẫn từ Ngụy Lược, đại ý: năm 213, Tôn Quyền đi thuyền lớn ra xem trận Tào Tháo ở Nhu Tu, bị bắn tên dày một bên mạn, thuyền nghiêng, ông cho quay đầu để mạn kia hứng tên cho thuyền cân lại rồi về. Người trên thuyền là Tôn Quyền, năm là 213, nơi là Nhu Tu, và đó là một ứng biến lúc nguy chứ không phải mẹo lấy tên. Tiểu thuyết lùi chuyện về trước trận Xích Bích, đổi nhân vật, thêm sương mù.

Sao rụng ở Ngũ Trượng Nguyên và bảy ngày dâng đèn

Phần chú Bùi Tùng Chi. Dẫn Tấn Dương Thu, đại ý: có ngôi sao đỏ có tua sáng, từ đông bắc bay về tây nam, rơi vào doanh trại Gia Cát Lượng, ba lần rơi, hai lần trở lên, đi lớn về nhỏ; ít lâu sau Lượng mất. Đây là một ghi chép điềm báo kiểu sử gia đời Tấn rất hay chép: sao rơi ứng với người lớn qua đời. Nó nói về người chép sử tin gì, không nói Gia Cát Lượng làm gì.

Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi 103. Khổng Minh xem sao thấy tướng tinh mình mờ, bèn lập đàn trong trướng, đặt bốn mươi chín ngọn đèn nhỏ quanh một ngọn đèn chủ, cầu đảo bảy đêm để kéo dài tuổi thọ thêm mười hai năm. Đến đêm thứ sáu, Ngụy Diên hớt hải vào báo quân Ngụy tới, đá đổ ngọn đèn chủ. Khổng Minh vứt kiếm than "tử sinh hữu mệnh", sống thác có số.

Cảnh này mượn khung nghi lễ "nhương tinh" (cầu sao) của Đạo giáo, nối với ghi chép sao rơi của Tấn Dương Thu, và thêm một vai phản diện tiện tay là Ngụy Diên. Không sử liệu nào chép buổi lễ ấy. Hệ quả đáng tiếc là đến nay nhiều người vẫn coi Ngụy Diên là kẻ phá hỏng mạng sống của Khổng Minh, trong khi chính sử không có chuyện đó.

Người xem thiên văn thật của nước Thục không phải Gia Cát Lượng

Đây là chi tiết ít người biết. Tam Quốc Chí, Thục thư có truyện Chu Quần, người chuyên trông trời đoán điềm của nhà Thục. Truyện chép ông đoán việc Lưu Bị đánh Hán Trung, đại ý "được đất mà không được dân". Cùng truyện có một nhân vật khác là Trương Dụ, cũng giỏi xem khí trời, can Lưu Bị đánh Hán Trung, lại nói riêng với người khác rằng nhà Lưu sắp hết vận. Lưu Bị vốn đã ghét Dụ vì chuyện cũ, nhân đó bắt giết. Gia Cát Lượng dâng biểu xin tha, Lưu Bị đáp đại ý: cỏ lan thơm mọc ngay trước cửa thì không thể không nhổ.

Đặt hai chi tiết cạnh nhau: nước Thục có người làm nghề xem thiên văn, sử gọi đích danh; và khi một người như vậy bị xử, Gia Cát Lượng đứng ở vị trí người can gián, không phải người xem sao. Nếu ông thật là bậc thầy thiên văn, Trần Thọ, người biên tập toàn bộ văn tập của ông, khó mà bỏ qua.

Điều này không có nghĩa Gia Cát Lượng coi thường trời đất. Người làm chính trị thời ấy sống trong một thế giới quan coi điềm trời là ngôn ngữ của chính danh. Triều đình Thục mà ông đứng đầu cũng dùng sấm vĩ, điềm lạ trong các văn bản khuyên Lưu Bị lên ngôi. Đó là ngôn ngữ chính trị chung của thời Hán mạt, như bài sấm vĩ thời Hán trình bày, chứ không phải tay nghề riêng của ông.

Vì sao tiểu thuyết biến ông thành thầy phép

Lỗ Tấn có một câu nhận xét mà ai đọc Tam Quốc cũng nên nhớ: muốn tả Gia Cát Lượng nhiều trí mà hoá ra gần như yêu quái. Nhà văn viết bằng lòng ngưỡng mộ, nhưng ngưỡng mộ quá tay thì nhân vật mất chất người.

Có ba lực đẩy hình ảnh ấy:

1. Truyền thống kể chuyện đời Tống, Nguyên. Người kể Tam Quốc ở chợ, tạp kịch trên sân khấu cần những cảnh có phép, có đạo cụ, có bất ngờ. Một quân sư làm phép gọi gió hấp dẫn hơn một nhà ngoại giao thuyết phục Tôn Quyền.
2. Đạo giáo đời Minh. Thời La Quán Trung, áo đạo sĩ, đàn tràng, cầu sao là những hình ảnh khán giả nhận ra ngay. Khoác chúng lên Khổng Minh là cách nói nhanh nhất rằng "người này hiểu trời".
3. Nhu cầu lý giải thất bại. Gia Cát Lượng tận trung mà không thành việc lớn. Tiểu thuyết giải bằng chữ "mệnh": ông biết trước, cố cưỡng, và trời không cho. Cách giải ấy an ủi người đọc hơn câu bình khô khan của Trần Thọ.

Sách và phép bói đội tên Khổng Minh

Khi ông đã thành bậc "thông thiên", việc gán sách là tất yếu. Một số tên hay gặp:

• Gia Cát Thần Số (Khổng Minh thần số): một bộ ba trăm tám mươi tư lời thẻ, tra bằng số nét chữ người hỏi viết ra. Con số 384 bằng đúng số hào của 64 quẻ, nhưng cách tra là của sách thẻ đời sau.
• Mã Tiền Khoá: một chuỗi bài sấm ngắn đoán vận các triều đại, cùng loại với Thôi Bối Đồ, văn bản lưu hành muộn. Phương pháp đọc loại sách này được bàn ở bài Viên Thiên Cương, Lý Thuần Phong và Thôi Bối Đồ.
• Các phép bấm tay chọn giờ mà lịch Việt có nơi gọi theo tên Khổng Minh, có nơi theo tên Lý Thuần Phong, thực chất là phép Tiểu Lục Nhâm.
• Kỳ Môn Độn Giáp, như bài Kỳ Môn Độn Giáp là gì chỉ ra, có sách hệ thống còn lại từ đời Tống; việc nhận Gia Cát Lượng làm tổ sư là truyền thống trong nghề, không phải sử liệu.

Không bộ nào trong số này có trong văn tập Gia Cát Lượng mà Trần Thọ biên tập và dâng lên triều Tấn.

Sách cổ nói gì

Dịch: Suy diễn binh pháp, làm ra Bát trận đồ, đều nắm được chỗ cốt yếu. — Trần Thọ, Tam Quốc Chí, Thục thư, Gia Cát Lượng truyện

Bình: Câu này đứng sau đoạn kể ông cải tiến nỏ và chế trâu gỗ ngựa máy. Trong mắt sử gia, Bát trận đồ cùng loại với sáng chế quân sự, không cùng loại với bói toán.

Trần Thọ, lời bình cuối truyện Gia Cát Lượng, đại ý: trị quân là sở trường, mưu lạ là sở đoản; tài trị dân hơn tài làm tướng.

Bình: Một sử gia từng là thần dân nước Thục mà viết được như vậy là hiếm. Câu này là liều thuốc giải tốt nhất cho hình ảnh Khổng Minh "liệu sự như thần".

Dịch: Tả Gia Cát Lượng nhiều trí mà hoá ra gần như yêu quái. — Lỗ Tấn, Trung Quốc Tiểu Thuyết Sử Lược

Bình: Lỗ Tấn không chê Gia Cát Lượng; ông chê ngòi bút tiểu thuyết. Phân biệt được người thật và nhân vật là việc đầu tiên khi đọc mọi chuyện "thần cơ diệu toán".

Đọc cho đúng mức

Không nên kết luận ngược: "Gia Cát Lượng chẳng biết gì về trời". Ông là học giả thời Hán mạt, được giáo dục trong một nền học coi thiên văn, lịch pháp là tri thức của người cai trị. Ông hẳn biết đọc lịch, biết mùa gió, biết điềm trời theo cách người có học thời ấy biết. Điều sử không cho thấy là ông hành nghề chiêm đoán hay có tài biết trước vượt người.

Phần chú của Bùi Tùng Chi không đồng đều. Bùi Tùng Chi gom cả sách nghiêm túc lẫn sách chép chuyện lạ, và chính ông nhiều chỗ phê sách này sai, sách kia không đáng tin. Dẫn "Tam Quốc Chí chú" phải dẫn cả tên sách gốc.

Tiểu thuyết vẫn có giá trị. Tam Quốc Diễn Nghĩa là văn chương lớn, và Khổng Minh trong đó là một hình tượng văn hoá có thật trong lòng người đọc. Chỉ đừng dùng nó làm bằng chứng cho Kỳ Môn, cho thuật cầu sao hay cho bất kỳ môn thuật số nào.

Các phái nghề nói khác. Người học Kỳ Môn, Lục Nhâm thường giữ Gia Cát Lượng như tổ sư, đó là truyền thống tôn sư trong nghề, cũng như thợ mộc thờ Lỗ Ban. Tôn kính được, nhưng tôn kính không thay cho văn bản.

Việc nên làm

1. Đọc song song truyện Gia Cát Lượng trong Tam Quốc Chí và các hồi 46, 49, 103 của Diễn Nghĩa. Mỗi chỗ khác nhau là một bài học về cách truyền thuyết lớn lên.
2. Khi nghe một "phép của Khổng Minh", hỏi: phép này có trong sử Tam Quốc không, hay chỉ trong tiểu thuyết và sách đời sau.
3. Muốn tìm hiểu một môn thật sự có sách gốc như Kỳ Môn hay Lục Nhâm, đọc từ văn bản sớm nhất còn lại của môn ấy, không đọc qua lời kể về Khổng Minh.
4. Có thắc mắc về một chi tiết cụ thể, hỏi trợ lý của site và ghi rõ đang hỏi theo sử hay theo truyện.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Trần Thọ, Tam Quốc Chí: Thục thư, Gia Cát Lượng truyện (cả lời bình cuối truyện), Chu Quần truyện; Ngô thư, Chu Du truyện.
• Bùi Tùng Chi, Tam Quốc Chí chú: các đoạn dẫn Giang Biểu Truyện (trận Xích Bích), Ngụy Lược (Tôn Quyền ở Nhu Tu), Tấn Dương Thu (sao rơi ở Ngũ Trượng Nguyên) (đại ý).
• La Quán Trung, Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi 46, 49, 103 (đại ý).
• Lỗ Tấn, Trung Quốc Tiểu Thuyết Sử Lược, chương về tiểu thuyết lịch sử đời Nguyên, Minh.