Bếp dưới gầm cầu thang: nhà ống chật thì có nên

Bếp dưới gầm cầu thang bị kiêng vì quan niệm "người đi trên đầu bếp", một lời dân gian không có trong sách phong thủy lý khí. Vấn đề thật nằm ở chỗ khác: trần thấp, khó lắp hút mùi, và nếu cháy thì khói đi thẳng lên lồng thang, lối thoát duy nhất của nhà ống. Chỉ nên làm khi đủ chiều cao, dùng bếp từ và có hút mùi xả ra ngoài.

Lời kiêng từ đâu ra

Lời kiêng phổ biến nói: cầu thang trên đầu bếp thì người trong nhà lên xuống là "dẫm lên bếp", dẫm lên chỗ của ông Táo, nên không yên. Chúng tôi chưa tìm thấy câu này trong Bát Trạch Minh Kính hay Dương Trạch Tam Yếu. Hai sách ấy xét bếp theo phương, không xét cái gì ở trên đầu bếp; nhà xưa một tầng cũng ít khi có cầu thang trong nhà.

Gốc gần nhất đọc được là lòng tôn trọng chỗ bếp trong văn hoá Đông Á. Thái Thượng Cảm Ứng Thiên, sách khuyên thiện của Đạo giáo đời Tống, có câu "việt tỉnh việt táo", kể việc bước qua giếng, bước qua bếp vào danh sách các điều lỗi (mục sách cổ ở dưới). Câu ấy nói việc bước ngang qua chính cái bếp, không nói chuyện đi trên tầng cao hơn. Lời kiêng cầu thang trên bếp là một bước suy rộng từ đó.

Vậy nên đọc lời kiêng như một lời nhắc tôn trọng gian bếp. Nó không phải lý do để kết luận gì về sức khoẻ hay tiền bạc của gia đình.

Vấn đề thứ nhất: trần thấp hơn bạn nghĩ

Lấy một cầu thang một vế thường gặp ở nhà ống: tầng cao 3,4 mét, bậc cao 17 cm, mặt bậc rộng 26 cm. Thang có 20 bậc, chạy dài khoảng 4,9 mét theo mặt bằng. Mặt dưới bản thang thấp hơn mũi bậc chừng 20 cm (bản bê tông cộng lớp lát).

Một góc bếp cần bao nhiêu chiều cao:

• Mặt bàn bếp: khoảng 0,85 mét.
• Khoảng từ mặt bếp tới máy hút mùi: nhiều hãng khuyên 0,65 – 0,75 mét.
• Thân máy hút mùi và đoạn ống: thêm khoảng 0,5 mét.

Cộng lại, chỗ đặt bếp nấu cần mặt dưới thang cao từ khoảng 2,05 mét trở lên. Tính theo độ dốc của thang trên (cứ đi 26 cm thì lên 17 cm):

Nghĩa là trong gần 5 mét gầm thang, chỉ có khoảng 1,5 mét cuối đủ cao để đặt bếp nấu. Đó là chưa tính thang hai vế có chiếu nghỉ ở độ cao 1,7 mét: gầm dưới vế đầu khi đó cao tối đa khoảng 1,5 mét, không đặt bếp nấu được.

Rất nhiều "bếp dưới gầm cầu thang" thực ra là bếp nằm ở phần thấp, người nấu phải cúi đầu, máy hút mùi treo sát mặt bếp hoặc bị bỏ đi. Đó là chỗ đáng lo, không phải chuyện ai đi trên đầu.

Vấn đề thứ hai: khói và dầu không có đường ra

Gầm thang nhà ống nằm giữa nhà, hai bên là tường chung với hàng xóm. Máy hút mùi chạy chế độ lọc tuần hoàn (không có ống ra ngoài) chỉ giữ lại một phần dầu mỡ, hơi nóng và mùi vẫn quay lại trong nhà. Muốn có ống xả ra ngoài thì phải kéo ống 4 – 8 mét ra giếng trời hoặc ra mặt sau, đi lòn dưới bản thang.

Hệ quả lâu ngày dễ thấy: mặt dưới bản thang ám dầu, bám bụi đen; tay vịn, bậc thang dính nhờn; mùi chiên xào bốc thẳng lên tầng trên theo lồng thang, vì lồng thang chính là đường gió lên cao nhất trong nhà.

Vấn đề thứ ba: lửa và khói chặn lối thoát

Nhà ống phần lớn chỉ có một cầu thang, và nó là lối thoát duy nhất của người ở các tầng trên. Lồng thang hoạt động như một ống khói: khí nóng và khói bốc lên theo nó nhanh hơn ở bất cứ chỗ nào khác trong nhà.

Đặt bếp ga ngay dưới chân lồng thang là đặt nguồn lửa thường xuyên nhất của nhà vào đúng chân con đường thoát duy nhất. Một chảo dầu bén lửa ở chỗ khác trong nhà là chuyện xử lý được; ở dưới gầm thang, ngọn lửa liếm thẳng lên mặt dưới bản thang, khói đi lên trước người. Nếu thang có mặt bậc gỗ, ốp gỗ hay tay vịn gỗ, rủi ro càng lớn.

Đây là lý do chính để một người làm nghề can bếp dưới gầm thang, và nó đứng được mà không cần đến sách phong thủy nào.

Khi nào chấp nhận được

Nhà ống 3,5 – 4 mét ngang đôi khi không còn chỗ nào khác. Chấp nhận được khi đủ cả các điều kiện sau:

1. Thang một vế, bếp nằm ở đoạn gầm có mặt dưới thang cao từ khoảng 2,05 mét trở lên.
2. Bếp từ, không dùng ga. Không có ngọn lửa hở dưới bản thang.
3. Hút mùi có ống xả ra ngoài, không dùng chế độ tuần hoàn.
4. Mặt dưới thang ốp vật liệu chống cháy (tấm thạch cao chống cháy, xi măng sợi), thang bê tông, không ốp gỗ phần ngay trên bếp.
5. Báo cháy và dụng cụ chữa cháy: đầu báo nhiệt ở khu bếp (đầu báo khói đặt sát bếp hay báo nhầm), đầu báo khói ở lồng thang tầng trên; bình chữa cháy và chăn chống cháy để trong tầm tay.
6. Nhà có lối thoát thứ hai ở tầng trên: ban công hay cửa sổ không bị khung sắt kín, có ô mở được từ bên trong.

Nếu thiếu điều 1 hoặc điều 2, nên tìm chỗ khác cho bếp nấu.

Dùng gầm thang cho phần còn lại của bếp

Cách xếp hay gặp ở nhà ống làm khéo: gầm thang không đặt bếp nấu, mà đặt các phần không có lửa của gian bếp.

Bếp nấu dời ra tường bên hoặc tường sau, gần giếng trời để ống hút mùi ngắn. Tủ lạnh dưới gầm thang cần chừa khe thoát nhiệt phía sau và hai bên. Chậu rửa dưới gầm thang thì nhớ ống thoát nước phải có dốc ra ống chính. Các cách dùng gầm thang khác có ở bài gầm cầu thang làm gì.

Nếu muốn bàn bếp theo thước Lỗ Ban 42,9 cm (thước đo khối đặc), công cụ thước Lỗ Ban của site cho: cao 81 – 85 cm rơi cung Bản, 87 – 88 cm rơi cung Tài, đều là cung tốt; 80 cm rơi cung Hại. Chiều cao hợp người đứng nấu vẫn đi trước, bài chiều cao bàn bếp bàn kỹ.

Hai điều phong thủy còn nên xét

• Gầm thang nhà ống hay nằm ở khúc giữa. Nếu bếp dưới gầm thang lấn vào trung cung của lưới chín ô, nó gặp thêm lời kiêng của cả Bát Trạch lẫn Huyền Không; xem bài bếp giữa nhà.
• Phương của bếp. Bếp dời khỏi gầm thang thì đối chiếu lại phương theo Bát Trạch (tọa hung) như mọi bếp khác; cách đo ở bài hướng bếp.

Sách cổ nói gì

Bước qua giếng, bước qua bếp. — Thái Thượng Cảm Ứng Thiên, trong danh sách các điều lỗi

Bình: sách khuyên thiện của Đạo giáo coi giếng và bếp là hai chỗ đáng giữ gìn trong nhà, và việc bước ngang qua là thiếu tôn trọng. Đây là gốc văn hoá gần nhất của lời kiêng cầu thang trên bếp, nhưng nó nói về việc bước qua chính cái bếp, không nói về tầng nhà. Đọc nó như một lời nhắc giữ gian bếp gọn gàng, đàng hoàng.

Triệu Cửu Phong, đại ý: xét dương trạch có ba điều cốt yếu là cửa, phòng chủ và bếp. — Dương Trạch Tam Yếu

Bình: sách đặt bếp ngang hàng với cửa và phòng chủ. Một gian bếp bị dồn vào chỗ cúi đầu mới nấu được, khói không có đường ra, là cách đối xử chưa xứng với vị trí ấy, dù sách không nói gì về cầu thang.

Đọc cho đúng mức

• "Người dẫm lên bếp" là lời dân gian, không phải câu của sách phong thủy lý khí. Không nên đọc nó thành lời báo trước điều gì.
• Lý do thật để can là chiều cao, khói và lối thoát khi cháy. Ba lý do này đo được, kiểm được.
• Bếp từ, hút mùi xả ngoài và đủ chiều cao làm phần lớn rủi ro thật giảm xuống mức sống được.
• Nhà đã ở có bếp ga dưới gầm thang không cần đập ngay; đổi sang bếp từ và lắp báo cháy là hai việc rẻ, làm được trong một ngày.

Việc nên làm

• Đo mặt dưới thang tại chỗ đặt bếp: dưới khoảng 2,05 mét thì không đặt bếp nấu.
• Nhà đang dùng bếp ga dưới gầm thang: đổi sang bếp từ trước tiên.
• Kéo ống hút mùi ra ngoài; bỏ chế độ lọc tuần hoàn nếu có thể.
• Ốp mặt dưới thang phía trên bếp bằng vật liệu chống cháy; không ốp gỗ chỗ ấy.
• Lắp đầu báo nhiệt ở bếp, đầu báo khói ở lồng thang; để bình chữa cháy, chăn chống cháy gần bếp.
• Nhà đang thiết kế: dùng gầm thang cho tủ đồ khô, tủ lạnh, chậu rửa; dời bếp nấu ra tường sau gần giếng trời.

Nguồn tham khảo

• Thái Thượng Cảm Ứng Thiên (đời Tống) — câu "việt tỉnh việt táo" trong danh sách các điều lỗi.
• Triệu Cửu Phong, Dương Trạch Tam Yếu (đời Thanh) — ba điều cốt yếu cửa, chủ, bếp, đại ý.
• Chiều cao gầm thang tính theo bậc 17 x 26 cm, tầng cao 3,4 mét; khoảng cách máy hút mùi theo khuyến nghị thường gặp của nhà sản xuất; cung thước Lỗ Ban 42,9 cm tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.