Sân sau nhà: chỗ phơi đồ, bếp phụ và nguyên tắc "sau có chỗ tựa"

Theo loan đầu, phía sau nhà nên kín và cao hơn phía trước — "sau có chỗ tựa". Sân sau nhà phố lại thường là chỗ lấy gió và ánh sáng cho cả căn. Cách dung hòa: tường sau cao, đặc ở tầm người, thoáng phía trên cho gió đi; sân sau dành cho bếp phụ, máy giặt, phơi đồ, khuất tầm nhìn từ cửa chính.

"Sau có chỗ tựa" trong sách địa lý

Sách địa lý cổ hình dung khu đất tốt như một người ngồi ghế: phía sau có lưng tựa (Huyền Vũ), hai bên có tay vịn (Thanh Long, Bạch Hổ), phía trước có khoảng sáng (minh đường, Chu Tước). Ở mộ phần và làng xóm, "lưng tựa" là đồi núi, rặng tre, gò cao phía sau. Đặt vào ngôi nhà, nó trở thành: phía sau kín, chắc, cao hơn hoặc bằng phía trước.

Dân gian Việt nói gọn thành "trước thấp sau cao", "trước rộng sau hẹp" — những câu ai cũng nghe, nhưng là lời truyền, không phải câu trích nguyên văn từ một sách cụ thể nào.

Vì sao người xưa quý phía sau kín? Nhìn bằng con mắt khí hậu, câu trả lời khá thực tế: nhà ở đồng bằng Bắc Bộ quay hướng Nam thì phía sau là phía Bắc — hướng gió mùa đông lạnh. Một rặng tre, một bức tường hậu đặc chắn được gió bấc. "Lưng tựa" vừa là hình ảnh, vừa là cái áo che gió.

Nhà phố lại cần sân sau để thở

Nhà ống Việt Nam dài 15 – 25 m, rộng 4 – 5 m, hai bên vách kín sát nhà hàng xóm. Ánh sáng và gió chỉ vào được từ mặt tiền, mái và phía sau. Một khoảng sân sau, dù chỉ 1,5 – 2 m, tạo được luồng gió xuyên nhà từ trước ra sau: gió vào cửa trước, đi qua các phòng, ra sân sau (hoặc ngược lại). Bịt kín phía sau thì các phòng giữa nhà ngột ngạt, ẩm, mùi bếp không thoát.

Như vậy có một mâu thuẫn bề ngoài: sách muốn phía sau kín, nhà phố cần phía sau thoáng. Đọc kỹ thì hai yêu cầu nằm ở hai tầng khác nhau:

Bức tường sau cao 2,5 – 3 m, đặc ở phần dưới, phía trên để thoáng (khoảng trống, lam, hoa gió) thỏa cả hai: phía sau vẫn "có chỗ tựa", gió vẫn đi.

Năm việc nên đặt ở sân sau

Sân sau là chỗ cho việc phụ — những việc cần có nhưng không cần phô ra trước cửa:

Bếp phụ. Bếp than, bếp củi nấu bánh chưng, nồi nước dùng lớn — những thứ nhiều khói, nhiều hơi nóng. Đặt sát tường sau, có mái che, cách xa cửa sổ phòng ngủ tầng trên. Tục bếp "tọa hung hướng cát" có bài riêng ở mục hướng bếp.

Máy giặt, chậu giặt. Cần nước, cần thoát nước, ồn khi vắt. Sân sau hợp hơn trong nhà vệ sinh hay ban công trước. Đặt trên bệ cao 10 – 15 cm cho nước tràn không ngập máy. Chi tiết ở bài vị trí đặt máy giặt.

Chỗ phơi đồ. Tục kiêng phơi đồ lót, quần áo ở phía trước nhà, trước cửa chính. Lý do tục là chuyện kín đáo; lý do thực tế là quần áo phơi phía trước che sáng phòng khách. Sân sau có mái tôn lấy sáng (tấm nhựa trong) giúp phơi được cả mùa mưa.

Bồn nước, bơm, bình nóng lạnh năng lượng mặt trời (nếu đặt dưới đất). Khuất mắt, dễ bảo trì.

Kho nhỏ, chỗ để dụng cụ. Xe đạp con, thang nhôm, dụng cụ làm vườn.

Nguyên tắc chung: những thứ này đặt sát tường hậu hoặc hai vách bên, chừa khoảng giữa sân để gió đi và để thoát nước.

Những điều nên tránh

• Sân sau trũng hơn sân trước, đọng nước. Đây là điều sách ghét nhất (phía sau "lún") và cũng là điều thực tế khó chịu nhất: muỗi, mùi, nền nhà ẩm. Cao độ sân sau nên bằng hoặc cao hơn sân trước, dốc thoát nước về rãnh.
• Cửa sau thẳng hàng cửa trước mà không có gì ngăn. Đó là thế "cửa trước thẳng cửa sau" mà nhiều thầy khuyên tránh; xem cửa trước thẳng cửa sau.
• Bể phốt, hố ga ngay sát cửa bếp. Hố ga cần nắp kín và cửa thăm tiện; chỗ đặt bể phốt có bài vị trí bể phốt.
• Cây to sát tường hậu. Rễ phá móng, lá rụng tắc máng nước. Cây ở sân sau nên là cây bụi, cây trong chậu, giàn leo trên tường.
• Bịt kín hoàn toàn bằng mái tôn đặc để "cho kín". Sân sau thành một phòng tối, gió không đi được.

Sân sau theo Huyền Không: năm 2027 tránh động phía sau ở nhà nào

Phái Huyền Không không xét sân sau theo "lưng tựa" mà theo sao. Phía sau nhà là phương tọa; ở các nhà "vượng sơn vượng hướng", phía tọa có sơn tinh vượng, và sách ưa phía đó có hình thế cao, đặc (tường, nhà cao, núi) hơn là có nước, có khoảng trống. Lập tinh bàn bằng công cụ tinh bàn Huyền Không mới biết nhà mình thuộc cục nào.

Một việc dễ làm hơn là xét sao năm khi định sửa sân sau. Tính bằng công cụ phi tinh, năm 2027 (Đinh Mùi, tính từ Lập Xuân) Cửu Tử nhập trung cung:

Nhà hướng Nam và hướng Đông — hai hướng nhiều người chọn — đều vướng ở phía sau năm 2027. Nếu định làm lại sân sau, đổ thêm sàn, đào bể nước, có thể làm trước Lập Xuân 2027 hoặc lùi sang 2028. Chi tiết ở bài Ngũ Hoàng 2027.

Sách cổ nói gì

Huyền Vũ (phía sau) cúi đầu, Chu Tước (phía trước) bay múa, Thanh Long (bên trái) uốn lượn, Bạch Hổ (bên phải) nằm phục. — Táng Thư

Bình: "Huyền Vũ thùy đầu" — phía sau cao, nhưng cúi xuống ôm lấy huyệt, không dựng đứng, không ngoảnh đi. Áp vào nhà phố: bức tường hậu nên vững và cao vừa phải, không phải một khối nhà cao tầng sừng sững chồm lên. Câu này nói về thế đất mộ phần; đem vào nhà ở là cách đọc của người đời sau.

Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, ví ngôi nhà như thân người — thế đất là thân thể, nước là huyết mạch, nhà là áo quần, cổng cửa là mũ đai — và chuộng khu đất có phía sau đầy đặn. Thẩm Thị Huyền Không Học, đại ý, coi phía tọa là chỗ của sơn tinh, nên có hình thế đặc, cao; nước và khoảng trống thì dành cho phía hướng tinh.

Đọc cho đúng mức

"Sau có chỗ tựa" là hình ảnh của địa lý mộ phần và làng quê, đem vào nhà phố thì nên hiểu là: phía sau vững, kín ở tầm người, không trũng, không đọng nước. Gió và ánh sáng qua sân sau là điều kiện sống thật của nhà ống, không nên đánh đổi để "kín cho đúng sách". Không có tư liệu nào cho thấy sân sau thoáng thì gia đình gặp điều gì; ngược lại, nhà ống bịt kín phía sau thì ẩm và nóng là chuyện thấy hằng ngày.

Việc nên làm

• Tường sau cao 2,5 – 3 m, đặc phần dưới, thoáng phần trên.
• Cao độ sân sau bằng hoặc cao hơn sân trước, dốc về rãnh thoát.
• Bếp phụ, máy giặt, phơi đồ đặt sát tường hậu hoặc vách bên, chừa khoảng giữa.
• Che bằng mái lấy sáng, không bịt kín bằng tôn đặc.
• Nhà hướng Nam, hướng Đông: nếu sửa sân sau, cân nhắc làm ngoài năm 2027.

Nếu muốn một vật nhỏ ở sân sau làm lời nhắc giữ phía sau nhà vững và gọn, người ta hay chọn đồ hành Thổ — chậu đá, chậu gốm lớn trồng cây bụi:

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — đoạn tứ linh: Huyền Vũ, Chu Tước, Thanh Long, Bạch Hổ.
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví ngôi nhà như thân người.
• Thẩm Thị Huyền Không Học — Thẩm Trúc Nhưng, phần sơn tinh và hướng tinh.
• Sao năm 2027 tính bằng công cụ phi tinh của aihuyenhoc.com.