Chiêm tinh Babylon: điềm trời cho vua hàng nghìn năm trước khi có lá số cá nhân, và chỗ giống đến lạ với thiên văn Trung Hoa

Chiêm tinh khởi nguồn ở Lưỡng Hà, nhưng không phải dưới dạng lá số ngày sinh. Suốt hơn một nghìn năm, các học giả Babylon và Assyria đọc trời để báo điềm cho vua và đất nước, ghi trong bộ bảng điềm Enuma Anu Enlil. Lá số cho một cá nhân chỉ xuất hiện muộn: bản sớm nhất còn lại ghi một lần sinh năm 410 trước Công nguyên.

Bài này đi theo trình tự ấy: điềm trời cho vua, rồi bước chuyển sang con người riêng lẻ. Song song, chúng tôi đặt nó cạnh thiên văn chiêm nghiệm Trung Hoa, cũng là điềm cho triều đình, để thấy hai nền văn minh cách nhau nửa lục địa đã làm những việc giống nhau đến lạ, kể cả việc tìm người gánh điềm thay vua.

Enuma Anu Enlil: bảy mươi bảng điềm

Tên bộ bảng lấy từ mấy chữ đầu của nó, nghĩa là "Khi thần Anu, thần Enlil…". Đây là một bộ tuyển tập lớn, theo các nghiên cứu khoảng bảy mươi bảng đất sét, chứa hàng nghìn điềm (các ước tính thường dẫn nói khoảng bảy nghìn). Các bản đầy đủ nhất mà ta có là bản chép thời Tân Assyria, nhiều bản lấy từ thư viện của vua Ashurbanipal ở Nineveh thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên; nhưng phần lõi cũ hơn nhiều.

Nội dung chia theo nhóm hiện tượng:

Mỗi điềm có một khuôn chung: "Nếu [hiện tượng trên trời], thì [việc dưới đất]". Phần "thì" gần như không bao giờ nói về một người thường. Nó nói về vua, quân đội, mùa màng, nước láng giềng, dịch bệnh của cả vùng.

Bảng 63 của bộ, thường gọi là "Bảng Sao Kim của Ammisaduqa", ghi các lần Sao Kim mọc và lặn trong hơn hai mươi năm dưới một vị vua thời Cổ Babylon. Đây là một trong những ghi chép hành tinh liên tục sớm nhất thế giới.

Vì sao điềm trời là việc của triều đình

Ba lý do làm cho chiêm tinh Babylon thuộc về nhà nước chứ không về cá nhân:

1. Quan sát cần người chuyên làm. Phải có người thức trắng nhiều đêm, ghi chép liên tục nhiều năm, đối chiếu với bảng cũ. Chỉ triều đình nuôi được những người ấy.
2. Trời được coi là thư của thần gửi cho vua. Vua là người chịu trách nhiệm trước thần về đất nước, nên điềm gửi cho vua.
3. Điềm có thể được giải trừ. Một điềm xấu không phải bản án; nó là lời cảnh báo, và có nghi lễ để hoá giải. Người đọc điềm vì thế phải ở gần vua để báo kịp.

Từ thời các vua Assyria thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên còn lại hàng trăm thư, báo cáo của các học giả gửi vua: họ trích một điềm trong bộ bảng, báo hiện tượng vừa thấy, rồi khuyên vua nên làm gì. Đó là chiêm tinh như một bộ phận của bộ máy cai trị.

"Vua thế mạng": điềm xấu có người gánh thay

Ví dụ rõ nhất cho tính chất "điềm cho vua" là nghi lễ vua thế mạng thời Assyria. Khi có nguyệt thực mà theo bộ bảng là điềm xấu cho vua, các học giả có thể khuyên đặt một người khác lên ngai trong một thời gian; người ấy mang danh vua để điềm ứng vào mình, còn vua thật lánh đi, được gọi là "nông dân". Hết hạn, người thế mạng bị đưa đi, vua thật trở về.

Nghi lễ này cho thấy hai điều: người Babylon, Assyria tin điềm trời nhắm vào cái ngôi, không vào con người cụ thể; và điềm có thể được "chuyển hướng" bằng thủ tục. Chiêm tinh khi ấy gần với một kỹ thuật quản trị rủi ro của triều đình hơn là một môn đoán đời người.

Từ điềm đến tính toán: Babylon học cách báo trước

Lúc đầu điềm chỉ được ghi khi thấy. Dần dần, các học giả Babylon nhận ra nhiều hiện tượng lặp lại theo chu kỳ, và nếu tính được trước thì có thể báo điềm trước.

Một ví dụ dễ kiểm: Sao Kim cứ khoảng 583,9 ngày lại trở về cùng một pha (chu kỳ giao hội). Năm chu kỳ như vậy là 5 × 583,9 ≈ 2.919,6 ngày; tám năm Mặt Trời là 8 × 365,25 = 2.922 ngày. Hai con số chỉ lệch khoảng hai ngày rưỡi. Tức là Sao Kim lặp lại gần như cùng lịch sau mỗi tám năm. Người có trong tay bảng Sao Kim tám năm trước là đã đoán được Sao Kim năm nay sẽ mọc, lặn vào khoảng ngày nào.

Từ những chu kỳ như thế, thiên văn Babylon những thế kỷ cuối trước Công nguyên phát triển thành một hệ tính toán hành tinh bằng số rất mạnh. Họ cũng để lại một chuỗi "nhật ký thiên văn" ghi quan sát gần như liên tục qua nhiều thế kỷ. Chính hệ tính toán ấy mở đường cho bước tiếp theo.

Bước chuyển: vòng hoàng đạo mười hai phần và lá số cá nhân

Hai đổi mới gần như cùng lúc, khoảng thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên:

• Vòng hoàng đạo chia đều mười hai phần, mỗi phần ba mươi độ. Trước đó người ta nói hành tinh đi qua các chòm sao có kích thước không đều. Chia đều cho phép ghi vị trí bằng số: "Sao Mộc ở độ thứ mười của cung Sư Tử".
• Lá số cho một cá nhân. Các tấm "lá số" bằng chữ hình nêm ghi ngày sinh của một đứa trẻ cùng vị trí Mặt Trăng, Mặt Trời và các hành tinh lúc ấy, đôi khi kèm vài câu đoán. Bản sớm nhất còn lại ghi một lần sinh vào năm 410 trước Công nguyên. Toàn bộ số lá số chữ hình nêm biết được chỉ khoảng ba mươi tấm, đã được Francesca Rochberg biên tập năm 1998.

Lá số Babylon rất khác lá số chiêm tinh hôm nay: không có cung mọc rõ ràng, không có mười hai nhà, lời đoán ngắn. Các thành phần ấy hoàn thiện về sau ở Ai Cập thời Hy Lạp hoá, rồi được Ptolemy hệ thống trong Tetrabiblos (bài Ptolemy và Tetrabiblos). Nhưng ý tưởng cốt lõi, rằng bầu trời lúc một người ra đời nói điều gì đó về riêng người ấy, xuất hiện lần đầu trên những tấm đất sét này.

Nghĩa là trong lịch sử chiêm tinh, điềm cho vua có trước lá số cá nhân hơn một nghìn năm. Chiêm tinh tính cách theo cung Mặt Trời trên báo chí ngày nay là lớp mới nhất, chỉ khoảng một thế kỷ tuổi (bài mục tử vi trên báo).

Đặt cạnh thiên văn chiêm nghiệm Trung Hoa

Ở đầu kia lục địa Á – Âu, Trung Hoa đi một con đường rất giống:

Ví dụ gần nhất với "vua thế mạng" nằm trong Hán Thư. Năm 7 trước Công nguyên, các quan thiên văn báo Huỳnh Hoặc dừng lại ở tú Tâm, vùng trời ứng với ngôi vua, một điềm rất xấu. Theo lời kể trong truyện thừa tướng Địch Phương Tiến, đại ý, có người dâng thư cho rằng phải có đại thần gánh điềm; vua Hán Thành Đế trách thừa tướng, và Địch Phương Tiến tự vẫn. Ít lâu sau chính vua cũng băng hà.

Hai câu chuyện, cách nhau sáu thế kỷ và mấy nghìn cây số, cùng một logic: điềm nhắm vào ngôi vua, và có thể chuyển sang một người khác gánh.

Chỗ khác nhau quan trọng nằm ở dòng cuối của bảng. Babylon đi tiếp từ điềm nhà nước sang lá số cá nhân ngay trong truyền thống của mình. Trung Hoa thì không: thiên văn triều đình giữ vai điềm cho nước, và triều đình nhiều đời cấm dân tự học thiên văn. Lá số theo sao chỉ đến với Trung Hoa qua kinh Phật và chiêm tinh Ấn Độ đời Đường (bài Tú Diệu Kinh), mà chính chiêm tinh Ấn Độ lại có một phần gốc từ Hy Lạp, Babylon. Còn các môn số mệnh phổ biến của phương Đông như Tử Vi, Bát Tự thì đi một đường khác hẳn: an sao, lập trụ bằng lịch, không cần quan sát trời (bài Tử Vi và chiêm tinh khác nhau).

Sách cổ nói gì

Enuma Anu Enlil, khuôn điềm thường gặp, đại ý: Nếu nguyệt thực xảy ra vào tháng ấy, ở phần ấy của Mặt Trăng, thì điềm ứng với vua của xứ ấy.

Bình: Điềm Babylon gắn nguyệt thực với từng vùng đất qua các phần của mặt trăng: bóng che phía nào thì điềm ứng với nước ở phía ấy. Đó là một hệ quy chiếu địa lý chứ không phải tiểu sử cá nhân.

Tư Mã Thiên, Sử Ký, Thiên Quan Thư, đại ý: các biến động trên trời ứng với việc của nhà nước; người coi trời phải xem đủ nhật nguyệt, ngũ tinh, các tú, để biết thịnh suy của thiên hạ.

Bình: Câu ấy có thể đặt vào miệng một học giả Assyria mà không phải sửa chữ nào. Hai nền văn minh cùng coi bầu trời là tấm bảng tin của quốc gia.

Đọc cho đúng mức

• Các con số (khoảng bảy mươi bảng, khoảng bảy nghìn điềm, khoảng ba mươi lá số chữ hình nêm) là ước tính thường dẫn trong các nghiên cứu; chúng tôi chưa đọc trực tiếp các bản biên tập.
• Năm 410 trước Công nguyên cho lá số sớm nhất theo các nghiên cứu đã công bố; có thể có bản sớm hơn chưa được công bố hoặc chưa được nhận ra.
• Nghi lễ vua thế mạng được biết qua thư từ thời Assyria; chi tiết từng lần làm lễ khác nhau.
• Chuyện Địch Phương Tiến ghi theo đại ý Hán Thư; người đời sau có nhiều cách đọc động cơ chính trị đằng sau.
• Biết chiêm tinh ra đời từ đâu không trả lời câu hỏi nó có đúng không. Bài này là lịch sử, không phải lời bênh vực hay bác bỏ.

Việc nên làm

1. Lần tới thấy Sao Kim sáng rực lúc chiều tối hay rạng sáng, nhớ rằng người Babylon đã ghi đúng hiện tượng ấy từ gần bốn nghìn năm trước, và nó lặp lại gần như cùng lịch sau tám năm.
2. Khi đọc một câu chiêm tinh, thử hỏi nó thuộc lớp nào: điềm cho nước, lá số cá nhân cổ, hay chiêm tinh tính cách hiện đại.
3. Đọc tiếp bài Ptolemy và Tetrabiblos để thấy lớp thứ hai được hệ thống thế nào.

Nguồn tham khảo

• Enuma Anu Enlil: khuôn điềm, nội dung các nhóm bảng, Bảng Sao Kim của Ammisaduqa (đại ý, qua các nghiên cứu).
• F. Rochberg — Babylonian Horoscopes (1998): bản biên tập các lá số chữ hình nêm; lá số sớm nhất năm 410 trước Công nguyên (đại ý).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Thiên Quan Thư (đại ý).
• Hán Thư — truyện Địch Phương Tiến: điềm Huỳnh Hoặc ở tú Tâm năm 7 trước Công nguyên (đại ý).
• Chu kỳ Sao Kim: 583,9 ngày giao hội, phép tính năm chu kỳ so với tám năm do chúng tôi tính lại.